1995 жылғы банктік реформа
Қазақстан Республикасының экономикасы нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде несиені басқару жүйесін және шаруашылық қызметіне банктік қызмет көрсету механизмін қалыптастыру аса маңызды болды. Бұл үдеріс банктердің кәсіпорындар қызметіне ықпал етуде экономикалық әдістерді қолдануын, банк пен клиент арасындағы, сондай-ақ банктің өз ішкі буындары арасындағы өзара қарым-қатынастар жүйесін қайта құруды талап етті. Яғни, жаңа құбылыстар мен процестерді ескере отырып, банктік секторды принципті түрде реформалау қажеттігі алдыңғы қатарға шықты.
Негізгі мәні
Реформалардың түпкі мақсаты — нарықтық экономика жағдайына сай екі деңгейлі банктік жүйені орнықтыру, ақша-несие саясатын тиімді жүргізу және банктердің қызметін заманауи реттеу тетіктерін енгізу.
Алғашқы құқықтық негіз және 1995 жылғы реформа
1990 жылғы желтоқсанда қабылданған «ҚазКСР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» алғашқы заң Қазақстандағы банктік реформаның бастапқы кезеңдерін қамтыды. Кейін 1995 жылғы банктік реформа Ұлттық банктің 1995 жылға арналған Қазақстандағы банктік жүйені реформалау бағдарламасына сәйкес жүзеге асырылды.
Қазақстандағы банктік жүйенің қалыптасуы: үш кезең
1-кезең (1988–1991)
- Мемлекеттік салалық мамандандырылған банктердің қызметінің бір бөлігін республикалардағы тиісті бөлімшелерге беру арқылы қайта түрлендіру.
- Алғашқы коммерциялық банктер қатарын қалыптастыру.
- КСРО Мембанкіне орталық банктің жекелеген қызметтерін беру арқылы бастапқы институционалдық қадамдар жасау.
2-кезең (1992 жылдың соңы – 1993)
- Рубль аймағында бола отырып, ҚР Ұлттық банкінің орталық банктің бірқатар қызметтерін біртіндеп атқара бастауы.
- Коммерциялық банктердің экстенсивті түрде қалыптасуы және дамуы.
- Ұлттық нормативтік базаның қалыптасуының бастапқы кезеңі.
3-кезең (1993 жылғы қарашадан бүгінге дейін)
- Ұлттық валютаның енгізілуіне байланысты Ұлттық банктің ақша-несие саясаты үшін толық жауапкершілік алуы.
- Бюджетпен және банктермен қарым-қатынас орнатудың классикалық принциптерін енгізу.
- Банктер қызметін реттеу жүйесін күшейту және қадағалау құралдарын жетілдіру.
1994–1995 жылдардағы қайта түрлендіру шаралары
Банктерді қайта түрлендіруге байланысты бірқатар шаралар 1994 жылдың ортасынан басталып, 1995 жылға дейін жалғасты.
АӨК бағыты
1994 жылы Ұлттық банктің ұсынысы бойынша Агроөнеркәсіп банкінің балансы Қаржы министрлігінің қарамағында құрылған ауыл шаруашылығын қолдау мемлекеттік қорының балансына берілді.
Әлем банкінің бөлінуі
Қазақстан Әлем Банкі 1994 жылдың орта кезеңінде Мемлекеттік экспорттық-импорттық банкке (қазіргі Эксимбанк) және әмбебап Әлембанкке бөлінді.
Халық банкінің жаңғыруы
Мемлекеттік мамандандырылған Халық банкін әмбебап банкке айналдыру бойынша шаралар жүргізілді.
Халық банкін түрлендіру: кезеңдер
1-кезең (1995 жылдың бірінші жартысы)
- Мемлекеттік емес акционерлерден акцияларды сатып алу арқылы 100% мемлекеттік меншікті қалпына келтіру.
- Жарғылық капиталды ұлғайту мақсатында мемлекеттен жалға алынған ғимаратты банктің меншігіне беру.
- 01.01.1992 жағдайы бойынша халық салымдарын индексациялау жүйесін айқындау.
2-кезең (1995 жылдың екінші жартысы және 1996 жыл)
- Пластикалық дебеттік және кредиттік карточкаларды енгізу.
- Карточкалардың қолданылу ауқымын кеңейту.
Мамандандырылған мемлекеттік банктер және екі деңгейлі жүйе
Коммерциялық банктер жүйесімен қатар нақты секторды орта және ұзақ мерзімді несиелеуді өз міндетіне алатын мамандандырылған мемлекеттік банктердің болуы қажет болды. Қысқа мерзімді коммерциялық мүдде тұрғысынан мұндай несиелеу әрдайым тиімді бола бермейді. Халықаралық тәжірибеде бұл институттар даму банктері деп аталады, өйткені олардың басты мақсаты — пайда табу емес, экономиканың жекелеген салаларын дамыту.
Қазақстанда құрылған институттар
- Эксимбанк
- Мемлекеттік даму банкі
- Тұрғын үй құрылыс банкі
- Халыққа қызмет көрсетуге маманданған Халық банкі
Осы институттардың нарықтық экономика талаптарына сай қалыптасуы банктік жүйенің екі деңгейлі құрылымын орнықтырды.
1996–1998 жылдардағы банктік реформалар
1996–1998 жылдардағы реформалар Ұлттық банктің 1996–1998 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының банк жүйесін реформалау бағдарламасына сәйкес жүргізілді. 1995 жылғы реформалау шеңберінде қолданылған шаралар қаржылық және экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуге ықпал етті. Ал 1996–1998 жылдардағы кезеңде реформалар арнайы бекітілген мақсаттар мен міндеттер негізінде жүйелі түрде жалғастырылды.