Саржайлау күйі
Шертпе күй дәстүрі және жанрлық-көркемдік ерекшеліктері
Дәстүрлі аспаптық музыка мен күйшілік өнер — қазақтың халықтық музыка мәдениетінің қос қанаты. Ғасырлар бойы атадан балаға жалғасып келе жатқан күйшілік дәстүр, әсіресе домбыра мен қобызда орындалатын күйлер — әлем мәдениетінде теңдесі сирек, ерекше құбылыс әрі асыл қазына.
Әр дәуірде күй өнерін жаңа биікке көтерген талай саңлақ өтті: жансызға жан бітіріп, саздың тілін сөйлеткен дүлдүлдер де, орындаушылықтың сан тарау мектептерін қалыптастырған ұстаздар да аз емес. Халық композиторлары мен ұлттық дәстүрді жалғастырып, дамытқан кәсіби композиторлардың еңбегі арқылы күй өнері үнемі жаңарып, толығып отырды.
Негізгі тұлғалар мен мектептер
-
1
Құрманғазы
Төкпе дәстүрінің ұлы өкілі, өршіл екпін мен кең тыныстың символы.
-
2
Дәулеткерей
Төре күйлерінің көркемдік айрықша қолтаңбасын қалыптастырған.
-
3
Тәттімбет
Шертпе күй мектебінің атасы, нәзік лиризм мен терең ойдың иесі.
-
4
Дина Нұрпейісова
Құрманғазы мен Дәулеткерей дәстүрін ұштастырып, өзіндік стиль түзген.
-
5
Абыл Тарақұлы
Маңқыстау өңірінің ірі күйші-композиторы, философиялық күй өрнегімен танылған.
-
6
Шертпе және төкпе
Екі ірі мектеп: бірі — екпінді, бірі — сырлы, баяндау мәнеріне жақын.
Құрманғазы және «Сарыарқа»: ұлттық аспаптық музыканың асқары
Құрманғазының тағдыры — күрес пен қайсарлыққа толы. Бірнеше мәрте жер аударылып, Сібір түрмелеріне қамалып, аяғына кісен салынған кезеңдерінде ол «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан» сияқты күйлерін тудырғаны туралы деректер айтылады. Аңыз желісінде Құрманғазы бір қашу сапарында Арқа мен Алатауды басып өтіп, еліне қайтып келе жатып, сол жол-сапарда «Сарыарқа» мен «Алатау» күйлерін шығарған делінеді.
Сол сапарда Құрманғазы Арқаның атақты күйші-композиторы Тәттімбетке соғып, күй тартысып, бірнеше күн қадірлі қонақ болады. Тәттімбеттің сый-құрметіне риза болған Құрманғазы «Сізге арнаған тартуым болсын» деп «Сарыарқаны» сыйға тартыпты деген әңгіме бар. Ал Тәттімбет өз кезегінде Құрманғазыға «Көкейкесті» күйін арнап, ат мінгізіп, қасына жігіт қосып ұзатып салдырған деседі.
1950—1956 жылдары Құрманғазы атындағы оркестр Қытай Халық Республикасына бірнеше рет гастрольдік сапар жасап, концерттері жоғары бағаланды. Сол алғашқы концерттердің бірінде «Сарыарқа» орындалғанда зал толы жұрт орындарынан тік тұрып тыңдағаны айтылады. Куәгерлердің жорамалы бойынша, тыңдарман күйді ұлттық әнұран іспетті қабылдаған болуы мүмкін. Күй құдіреті деген осы.
«Сарыарқаның» кіріспесінің өзінен-ақ шаттық пен жігер, фанфардай жарқылдаған тосын күш сезіледі. Күйдің толассыз алға ұмтылған қуаты қазақтың кең даласының тіршілік-тынысын, елдігі мен еркіндігін, қайтпас қайсарлығы мен ерлігін, қуатты серпінін танытқандай. Бір қарағанда, бұл екпін тек ат шабыс пен күрес рухын ғана емес, түйдектелген дыбыс өрімдерінен лирикалық нәзіктік нышандарын да аңғартады.
Күйдің қорытынды бөлігі (кода) да ерекше: автор тақырыпты түйіндеуде бұрын көп кездесе бермейтін әдіс-амалдарға барады. Осы арқылы Құрманғазы күй құрылымына жаңалық енгізіп, орындаушылық тәсілдің де аясын кеңейтті, ұлттық аспаптық музыканың дамуына зор үлес қосты.
Дәулеткерей: төре күйлерінің сабырлы қуаты
Дәулеткерей шамамен 1821 жылдары Бөкей ордасындағы Қарамола өңірінде дүниеге келген. Ол Құрманғазы сияқты кедей табынан емес, төре тұқымынан. Әкесі Шығай сұлтан оны ел билеу ісіне бейімдегісі келгенімен, Дәулеткерейдің шын таңдауы — күйшілік өнер болды.
Дәулеткерейдің қолтаңбасы Құрманғазыдан бөлек: баяндау мәнері сабырлы, астары терең, көркемдік жүйесі өзгеше. Дегенмен екі ұлы күйшінің бірін-бірі жақсы білгені әрі шығармашылық тұрғыда әсерлескені анық. Аңызда екеуі бір кездесуде күй тартысып, Дәулеткерей «Бұлбұлын» орындағанда, Құрманғазы: «Енді менің “Бұлбұлымды” тыңда» деп өз күйін тартады. Сонда Дәулеткерей сүйсініп: «Оу, мынауыңыз бұлбұл емес, “Бұлбұлдың құрғыры” ғой!» депті. Содан бері ол күй «Бұлбұлдың құрғыры» аталып кеткен.
Күй мектептері: төкпе және шертпе
Музыка табиғат сұлулығын да, адамның жан тебіренісін де сыртқы көркемдік пен ішкі жарасымдылыққа ұластырып суреттей алатын күрделі өнер. Қазақ музыка мәдениетінде осы қасиеттің шоғырланған түрі — күй.
Дәстүрлі орындаушылық ерекшеліктеріне қарай күйлер негізінен екі үлкен мектепке бөлінеді: төкпе және шертпе.
Төкпе күй
Музыкалық образында кең тыныс, симфониялық сипат басым; көбіне тез қарқында орындалады. Бұл дәстүрдің негізгі ошағы — Қазақстанның батыс өңірі.
Шертпе күй
Әуені адамның ішкі сезімін тербетеді; баяндауы әңгіме айтқандай ұғымды, сабырлы; орындауда екі ішекті алма-кезек шерту тәсілдері мол.
Дина Нұрпейісова: қос мектептің тоғысынан туған дара стиль
Дина Нұрпейісова 1861 жылы Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы Бекетай өңірінде дүниеге келген. Туа біткен дарынының арқасында тоғыз жасында-ақ күйшілік өнерді еркін меңгеріп, Дәулеткерей, Байжұма, Баламайсан күйлерін нақышына келтіріп орындайды да, ел ішінде «домбырашы қыз» атанады.
Динаның шығармашылық негізін қалыптастырған екі ұлы мектеп бар: бірі — Құрманғазы, екіншісі — Дәулеткерей. Дина Құрманғазының өршіл рухын және Дәулеткерейдің сыршыл сезімін өз туындыларында ұштастыра отырып, біртіндеп өзіндік соқпақ салып, дара қолтаңба түзді.
Динаның белгілі күйлері
«Ана бұйрығы», «Әсем қоңыр», «Байжұма», «Бозшолақ», «Домалатпай», «Жеңіс», «Жігер», «Кербез», «Көгентүп», «Қарақасқа ат», «Қосалқа», «Мендіқара», «Науысқы», «Он алтыншы жыл», «Өттің дәурен», «Сегізінші март», «Тойбастар», «Шынар» және басқа да көптеген күйлер.
Шертпе күй кеңістігі және Тәттімбет дәстүрі
Шертпе күйлер ежелден Алтай мен Тарбағатайдан бастап, Арқаның Шыңғыстау, Баянтау, Қарқаралы, Ұлытау өңірлеріне, одан әрі Жетісу, Қаратау және Сыр бойына дейін кең тараған. Ел ішінде бұл дәстүр «Шертпе күй» ғана емес, «Нақысты күй» деп те аталған.
Қазақтағы «сыр шерту», «көңіл күйін шерту» деген тіркестер шертпе күйлердің табиғатына дәл келеді: атауындағы «шерту» тек орындау тәсіліне ғана емес, ішкі мазмұнның сырлы құрылымына да сай.
Күй өнерінің екі үлкен мектебінің басында тұрған тұлғаларды атамай өту мүмкін емес: XIX ғасырда өмір сүріп, өшпес мұра қалдырған Құрманғазы — төкпе күйдің, Тәттімбет — шертпе күйдің негізін қалаған қайраткерлер.
Тәттімбет: тұлға және орта
Тәттімбет шамамен 1817 жылдары Қарағанды облысы, Қу ауданындағы Мөшеке бұлағы маңында туған. Аңызға қарағанда, атасы Мөшеке — ойға жүйрік, сөзге шешен адам болған. Сол тәлімді көріп өскен Тәттімбет те күйші ғана емес, ақындық-тапқырлығы мен шешендігі танылған, көкірегі ояу тұлға еді.
Ол Жаяу Мұса, Біржан сал, Шөже, Кемпірбай секілді әнші-ақындармен, Тоқа, Ықылас сияқты күйшілермен, Құнанбай, Алшынбай, Ерден, Шыңғыс, Шорманның Мұсасы, Ыбырай тәрізді ел ағаларымен араласып, алқалы жиындарда беделі артқан. Кей деректерде II Александрдың таққа отыру салтанатына қатысқаны да айтылады; бұл оның тек өнер иесі емес, қоғамдық ортада да салмағы бар қайраткер екенін аңғартады.
Шертпе дәстүрді орнықтыруда Тәттімбеттің еңбегі айрықша: ол домбыра тартуда оң бұрау, теріс бұрау, шалыс бұрау, қалыс бұрау, қосақ бұрау сияқты тәсілдерді кең қолданып, осы үлгідегі көптеген күйлер қалдырған.
Абыл Тарақұлы: философиялық күйдің қуаты
Абыл Тарақұлы Маңқыстау өңіріндегі Оймауыт, Желтау маңында дүниеге келген. Деректерде оның өмір сүрген жылдары әрқалай көрсетіледі (1800–1872 немесе 1820–1892). Қалай болғанда да, ол ұзақ ғұмыр кешіп, өз жерінде дүние салған.
Әкесі Тарақ ауқатты кісі болғандықтан, Абыл ерте ер жетіп, ел аралап, өнерлі адамдармен жүздесіп, ән-күй мен жырды тыңдап өсті. Ол тек Маңқыстау мен Атырауды ғана емес, Хиуа, Қарақалпақ, Түрікмен жерлерін де аралап, түрлі халықтардың өнері мен тұрмыс-салтын жақын таныды. Тіпті түрікменнің дутарында да домбырадағыдай күй орындай алғаны айтылады.
Күйшілік дәстүрде «алпыс екі тармақты Ақжелең» деп аталатын күрделі топтама бар. Аңыз-деректерде Абыл осы мұраны түгел меңгеріп қана қоймай, өз «Ақжелеңін» де қосқан делінеді. Оның «Ақсақ құлан», «Әренжанның шалқымасы», «Кеңес», «Нарату», «Абыл» сияқты күйлері белгілі.
«Абыл» күйі — адам өмірі мен тұрмыс-тіршілігіне қатысты ой-сезімді, толғаныс пен әрекетті бейнелейтін философиялық туынды. Құрылымдық тұрғыдан бір ерекшелігі — негізгі тақырыптан кейін орта буында сол тақырыптың әуелі ми, кейін фа пернелерінде екі мәрте қайта дамытылуы. Ал үлкен сағадан соң дәстүрлі қайырымға қайта оралмай, кең толқулы үнмен баяулап барып аяқталуы шығарманың драматургиясын айқындай түседі.