Шығындар баптарының атауы
Сауда ұйымдарындағы кезең шығындарын есепке алудың маңызы
Өндірілген өнімдер мен шығарылған тауарларды сатумен (саудамен, коммерциямен) айналысатын мекемелерде (кәсіпорындарда) кезең шығындарының бухгалтерлік есебін дұрыс жүргізу және бақылауды күшейту үшін өнімдер мен тауарларды сату шығындары бойынша ғылыми негізделген есептік баптарды қалыптастырудың маңызы зор.
Тәжірибеде қолданылатын кейбір тізімдер (мысалы, №10 журнал-ордердің №5 тізімдемесінде келтірілетін сату шығындары) сауда ұйымдарының қаржылық-шаруашылық қызметінің ерекшелігін толық ашпайды. Нәтижесінде саудаға тән бірқатар шығын түрлері есептік жіктемеде көрініс таппай, ал кейбір баптар, керісінше, негізсіз ұсақталып, бірін-бірі қайталай береді.
Қолданыстағы жіктеудегі негізгі мәселелер
Саудаға тән шығын баптарының жетіспеуі
Кейбір тізімдерде сауда ұйымдарына ғана тән өткізу (сату) шығындарының маңызды баптары көрсетілмейді. Мысалы:
- тауарлық-материалдық қорларды сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және тоңазытқыш жабдықтарды ұстау шығындары (штаттық қызметкерлердің еңбекақысынан басқа);
- табиғи кему нормалары шегіндегі ысыраптар және технологиялық қалдықтар;
- санитарлық және арнайы аяқ киімдер мен киім-кешек, асханалық киімдер, ыдыстар мен аспаптар бойынша шығындар;
- басқа да сауда процесіне тікелей қатысты шығындар.
Қайталану және шамадан тыс бөлшектеу
Экономикалық мазмұны біртекті шығындар кейде негізсіз егжей-тегжейлі бөлшектеліп, өте ұқсас баптар құралады да, өзара қайталанады. Мысал ретінде мынадай қабаттасуларды атауға болады:
- негізгі құралдарды ұстау шығындары, жүктерді жөнелту пунктіне дейін тасымалдау және тауарларды буып-түю/тиеу/тасымалдау шығындары;
- тиеу-түсіру жұмыстары мен тауарларды буып-түю/тиеу/тасымалдау шығындарының ажырамауы;
- коммуналдық шығындарды да ұқсас баптарға қайта-қайта енгізу тәуекелі.
Сондай-ақ «Сыйақы және басқа да сол сияқты төлемдер» деген бапты жеке көрсету міндетті емес: бұл төлемдер басқа көзден емес, негізгі жалақы сияқты еңбекақы төлеу қорынан төленетіндіктен, оларды «Қызметкерлердің еңбекақысы» бабында көрсету қисынды.
Неліктен артық бөлшектеу қауіпті?
Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарын шамадан тыс бөлшектеу есептік жазбаларды көбейтеді, есеп қызметкерлерінің еңбегін артық шығынға ұшыратады. Мұндай детализацияны тек есепші нақты жағдай үшін оның шын мәнінде қажет екеніне көз жеткізгенде ғана қолданған дұрыс.
Бірыңғай есептік баптар тізбегінің мақсаты
Сауда қызметімен айналысатын субъектілерде кезең шығындарын есепке алу үшін ұсынылатын тәсілдің өзегі — тауарларды өткізу шығындарын жалпы және әкімшілік шығындардан дұрыс ажырату, сондай-ақ меншік нысаны мен ведомстволық бағыныстылығына қарамастан қолдануға болатын бірыңғай есептік баптар тізбегін енгізу.
Мұндай біртұтас тізбек шығындарды уақытылы, толық және дұрыс көрсетуге мүмкіндік береді, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдалануға бақылауды күшейтеді. Бұдан бөлек, аудан, облыс және ел көлемінде шығындар бойынша қорытынды жасауға, терең әрі салыстырмалы талдау жүргізуге және тиімділікті арттыру резервтерін анықтауға қажетті деректердің бірізділігін қамтамасыз етеді.
Өткізу (сату) шығындарын талдау үшін ұсынылатын баптар
Шығын баптарының тізбегі
Жоспарлау, есепке алу, қаржылық есеп беруде көрсету және талдау үшін.
| № | Шығындар баптарының атауы |
|---|---|
| 1 | Тасымалдау-дайындау шығындары |
| 2 | Субъектінің басқару аппараты мен күзеттен басқа штаттағы қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу |
| 3 | Еңбекке ақы төлеуден аударымдар |
| 4 | Негізгі құралдар үшін жал ақы төлеу, ұстау және пайдалану шығындары |
| 5 | Негізгі құралдардың тозуы |
| 6 | Негізгі құралдарды жөндеу шығындары |
| 7 | Тауарлық-материалдық қорларды сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және тоңазытқыш жабдықтарды ұстау шығындары |
| 8 | Табиғи кему мөлшері шегіндегі ысыраптар және технологиялық қалдықтар |
| 9 | Ыдыстар бойынша шығындар мен ысыраптар |
| 10 | Тауарларды жарнамалау және өткізу нарықтарын зерттеу, нарыққа шығару шығындары |
| 11 | Санитарлық және арнайы аяқ киімдер мен киім-кешек, асханалық киімдер, ыдыстар мен аспаптар бойынша шығындар |
| 12 | Мүліктік және жеке сақтандыру шығындары |
| 13 | Басқа да шығындар |
Әр бап не үшін маңызды?
Ұсынылған тізбек бойынша шығындарды топтастыру бір типті шаруашылық операцияларының есепте бірдей әрі экономикалық тұрғыдан дұрыс көрініс табуына көмектеседі. Осы мақсатта әрбір баптың экономикалық мазмұны және бухгалтерлік есепте көрсету әдістемесі нақты айқындалуы қажет.
7110 шоты және сауда түрлері бойынша талдамалы есеп
Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарын есепке алу үшін бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарында 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шоты қарастырылған. Бұл шотта тауарлық-материалдық қорларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және өткізу процесімен тікелей байланысты жедел шығындар есепке алынады.
Мұндай тікелей шығындар көтерме және бөлшек сауда ұйымдарында, сондай-ақ көкөніс қоймаларында және дайындау-жабдықтау-өткізу мекемелерінде кездеседі. Қазіргі реформалар жағдайында көптеген ұйымдар көп салалы қызмет атқарады (сауда, қоғамдық тамақтандыру, дайындау және т.б.), сондықтан шығындарды «жалпы тәсілмен» жүргізу бақылау мүмкіндігін әлсіретеді.
Ұсыныс: 7110 шотына қосымша шоттар ашу
Өткізу шығындарына шек қою, бақылауды күшейту және тиімділікті арттыру резервтерін анықтау үшін сауда түріне қарай 7110 шотына төмендегідей талдамалы (қосымша) шоттар ашу ұсынылады:
7111
Көтерме сауда кәсіпорындарының шығындары. Көтерме базалар мен қоймаларда тауарлық-материалдық қорларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, сұрыптау, буып-түю, сондай-ақ тауарларды сауда ұйымдары мен кәсіпорындарына алып-сату және өткізумен байланысты шығындар осы шотта есепке алынады.
7112
Бөлшек сауда кәсіпорындарының шығындары. Бөлшек сауда ұйымдарында тауарларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, сұрыптау, буып-түю және тұтынушыларға (тұрғындарға) тікелей сатуға байланысты шығындар осы шотта көрсетіледі.
Осы қосымша шоттар бойынша шығындар ұсынылған есептік баптар тізбегіне сәйкес жүргізіледі. Нәтижесінде мекеме шығындарын қызмет салалары бойынша нақты шектеуге, бақылауды күшейтуге және оларды азайту шараларын негіздеуге мүмкіндік туады.
Шығындарды тану тәртібі: есептеу және төлеу сәті
Есептеу арқылы ай сайын танылатын шығындар
7110 шотының (тиісті қосымша шоттарының) дебетінде шығындардың едәуір бөлігі төлеу мерзіміне қарамастан есептеу кезінде көрсетіледі. Әдетте ай сайын есептелетін баптарға мыналар жатады:
- басқару аппараты мен күзеттен басқа штаттағы қызметкерлердің еңбекақысы;
- еңбекақыдан аударымдар;
- негізгі құралдар бойынша жал ақы, ұстау және пайдалану шығындары;
- негізгі құралдардың тозуы және басқа да есептелетін шығындар.
Төлеу кезінде танылатын шығындар
Кейбір шығындар алдын ала есептеуді қажет етпейді және төленген сәтінде тиісті қосымша шоттардың дебетіне жазылады. Мысалы:
- жарнама және тауарларды өткізуді қолдау шығындары;
- іссапар шығындары;
- банк және пошта байланысы қызметтеріне төлемдер және т.б.
Есеп беру кезеңінің нәтижесін дұрыс анықтау қағидасы
Шаруашылық қызметтің қаржылық нәтижелерін дұрыс анықтау үшін есеп беру кезеңіне қатысты барлық шығындар уақытында және толық көлемде танылып, есепте көрсетілуі тиіс.
«Тасымалдау-дайындау шығындары» бабы: құжаттандыру және өткізбелер
«Тасымалдау-дайындау шығындары» бабында мекеме есебіне алынған тауарлық-материалдық қорларды тасымалдауға жұмсалған шығындар көрсетіледі. Бұл шығындар тек тиісті көлік-тауарлық құжаттармен жан-жақты салыстырылып тексерілгеннен кейін және белгіленген тәртіппен танылуы керек. Сондай-ақ қызмет көрсету құны мұқият тексерілгеннен соң бекітілген тарифтер мен баға көрсеткіштері бойынша есептеледі.
Жеткізушінің шот-фактурасымен (есеп айырысу арқылы) тану
Жабдықтаушы тауар құнына енгізген тасымалдау шығындарының сомасына, сондай-ақ көлік және басқа сырт ұйымдардың қызметтеріне (ҚҚС-сыз) мынадай жазба жасалады:
Бухгалтерлік жазба
- Дебет
- 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар»
- Кредит (есеп айырысу мерзіміне қарай)
- 3310 «Жеткізушілер мен мердігерлерге қысқа мерзімді берешек»
- 4110 «Жеткізушілер мен мердігерлерге ұзақ мерзімді берешек»
Төлем құжаттары бойынша (төлеу фактісімен) тану
Банк көшірмесі және басқа ақша құжаттары негізінде төленген тасымалдау шығындарының сомасына (ҚҚС-сыз), есеп айырысу түрі мен төлем көзіне қарай мынадай тізбелер жасалады:
Бухгалтерлік жазба
- Дебет
- 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар»
- Кредит (тиісті шоттар)
- 1010 «Кассадағы ақша қаражаты»
- 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаты»
- 1060 «Өзге ақша қаражаты» (соның ішінде: 1061 аккредитивтер, 1062 чек кітапшалары, 1063 арнаулы шоттар)
Қанағаттандырылмаған талаптар бойынша берешекті көрсету
Жабдықтаушыларға, мердігерлерге және көлік мекемелеріне жолдағы тауарлық-материалдық қорлардың табиғи кему нормасынан тыс жетіспеушілігі немесе тарифтен асырып есептеу бойынша сотқа берілген талаптар қанағаттандырылмаған жағдайда, тиісті ұйымдардың шешіміне сәйкес төмендегідей жазба жасалады:
Бухгалтерлік жазба
- Дебет
- 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар»
- Кредит
- 1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек» (талаптар бойынша есеп айырысу субшоты)
Қорытынды бағдар
Шығындарды бірыңғай, экономикалық тұрғыдан дәл негізделген баптар бойынша жүргізу — сауда ұйымдарында есептің сапасын арттырып қана қоймай, шығындарды басқару, бақылау және қысқарту бойынша нақты шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.