Ауыл шаруашылық өндірістік кооперативтері және ауыл шаруашылық тұтыну кооперативтерінің үлгілік жарғысы
Қазақстандағы аграрлық реформалар және кооперацияның стратегиялық мәні
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін аграрлық реформаларды кезең-кезеңімен іске асыра бастады. Жер реформасы туралы және шаруа (фермер) қожалықтары туралы заңдар қабылданып, 1992–1997 жылдары кәсіпорындарға қатысты бірқатар нормативтік-құқықтық құжаттар, 2003 жылы Жер кодексі күшіне енді. Бұл құжаттар агроөнеркәсіп өндірісіндегі өндірістік, экономикалық және еңбек қатынастарын түбегейлі жаңартуға, жеке меншікке негізделген шаруашылық жүргізуді жедел қалыптастыруға және жаңа ұйымдық нысандардың құрылуына құқықтық негіз қалады.
Алдағы уақытта агроөнеркәсіп экономикасының дамуы қабылданған заңдар мен бағдарламалардың нақты орындалуына тікелей байланысты. Экономикалық өсім, әсіресе, өндірісті кооперация негізінде ұйымдастырып, дайын өнім өндіруді, оны сақтауды, өңдеуді және өткізуді жүйелі түрде жолға қою арқылы күшейеді.
Негізгі бағыт
Кооперация арқылы өндіріс, өңдеу, сақтау және сатуды бір жүйеге келтіру.
Нәтиже
Өзіндік құны төмен, сапасы жоғары және бәсекеге қабілетті өнім шығару.
Тетіктер
Ортақ техника, ортақ сервистік қызмет, ортақ өткізу инфрақұрылымы.
Кооперация: ауыл шаруашылығын жаңғыртудың өзегі
Ауыл шаруашылығын кооперация негізінде дамыту — ауыл тұрғындарының жеке қосалқы шаруашылықтары мен шағын, маманданбаған шаруа (фермер) қожалықтарын нарық талаптарына бейімдеудің тиімді жолдарының бірі. Бұл тәсіл әлемдік тәжірибеде кең тараған: көптеген елдерде кооперативтер өндірісті ірілендірмей-ақ, қызметтерді шоғырландырып, фермерлердің табысын тұрақтандырады.
Кооперацияның мәні
Кооперация (лат. cooperatio) — ынтымақтасу, бірлесіп жұмыс істеу деген ұғымды білдіреді. Экономист-ғалым А.В. Чаянов кооперацияны шаруа еңбегін жеңілдетіп, тұрмысын жақсартудың құралы ретінде түсіндірген: кооперативке біріккеннен кейін шаруашылық жойылмайды, керісінше дербестігін сақтай отырып, өнімді өңдеу, сақтау, өткізу және тасымалдау сияқты ортақ міндеттерді бірлесіп атқарады.
Дамыған елдердегі тәжірибе: кооперативтердің нақты функциялары
Дамыған елдерде ауыл шаруашылығы кооперативтері азық-түлік тізбегінің барлық буынына қатысады: өндіріс, жинау, өңдеу, сақтау, логистика және өткізу. Мысалы, Батыс Еуропада кооперативтер кең тараған қызмет түрлерін атқарады.
Батыс Еуропадағы негізгі бағыттар
- Сүт өнімдерін жинау және өңдеу.
- Материалдық-техникалық ресурстармен қамтамасыз ету, ішкі нарықта өткізу және экспортты ұйымдастыру.
- Астықты жинау, сақтау және өңдеу.
- Ет және ет өнімдерін өндіру, қайта өңдеу, сату арналарын басқару.
- Жеміс-жидек пен жүзім өндіру және оларды өңдеу.
Кооперацияның қағидаттары
- Мүшелік ерікті болуы және экономикалық мүддеге негізделуі тиіс.
- Басқару жүйесі демократиялық келісімге сүйеніп, өзін-өзі басқаруды қамтамасыз етеді.
- Мүшелерге табыстылық пен тұрақтылыққа жеткізетін әділетті үлестіру тетігі қажет.
Тауар өндірушілердің кооперация негізінде бірлесуі ауылдық тұрғындардың тұрмыс сапасын көтеріп, нарықтағы келіссөз жүргізу мүмкіндігін күшейтеді.
Дания және Израиль: тиімді модельдердің сабақтары
Даниядағы кооператив қозғалысы
Алғашқы ауыл шаруашылығы кооперативтері Данияда XIX ғасырдың соңында қалыптасып, содан бері елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі үлес қосып келеді. Кооперативтер арқылы өндіріс тұрақты ұйымдастырылып, жоғары деңгейде дамыды.
Қазіргі уақытта Дания кооперативтері өнім өндіру, өңдеу және сатудан бөлек, құрал-жабдықты үлестіру, несие беру, сақтандыру сияқты қызметтерді де атқарады.
Израильдегі кооперативтік құрылымдар
Израильде табиғи ресурстар, әсіресе су мен егістік жер тапшылығы байқалғанымен, агроөнеркәсіп өндірісі интенсивті технологияларға сүйене отырып жоғары табысты салаға айналды. Ауыл шаруашылығы өндірісінің шамамен 80%-ы екі кооперативтік құрылымда жүзеге асады: киббуц және мошав.
- Киббуц — өндірістік, тұтынушылық және әлеуметтік қызметтерді толық коммуналық негізде бірлесе ұйымдастыратын үлгі.
- Мошав — жеке фермер қожалықтарының өнімді өткізу және өндіріс құралдарын сатып алуды кооперация арқылы біріктіретін үлгі.
Израиль агроөнеркәсібінде ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау жылына орта есеппен 1,5 млрд АҚШ долларына жетеді. Бұл тәжірибе Қазақстан үшін де маңызды бағдар бола алады.
Қазақстан үшін кооперацияның практикалық артықшылықтары
Меншіктің көптүрлілігі жағдайында ауыл шаруашылығын кооперация негізінде дамыту аграрлық секторды жаңа сапада қайта қалыптастыруға мүмкіндік береді. Өндірістік кооперативтер ауыл шаруашылығы кәсіпорындары деңгейінде де, шаруа (фермер) қожалықтарының бірлесуі арқылы да құрылып, көлденең кооперация ретінде дамуы мүмкін. Сонымен қатар салалық және аймақтық ерекшеліктерге сай, кооперативтер арасында тік байланысты күшейтетін құрылымдарды (ауыл шаруашылығы және тұтыну кооперативтерін) дамыту өзекті.
Неліктен шағын шаруашылықтарға қиын?
Шаруа (фермер) қожалықтары мен жеке қосалқы шаруашылықтардың көпшілігінде жоғары өнімді арнайы техниканы сатып алуға және білікті мамандарды тартуға қаржылық мүмкіндік жеткіліксіз. Нәтижесінде қолда бар ескі техниканың әлеуеті толық пайдаланылмайды: жер көлемі шағын, өндіріс көлемі төмен әрі шашыраңқы орналасады. Бұл қол еңбегінің үлесін арттырып, өнімнің өзіндік құнын өсіреді және сапаның төмендеуіне алып келеді.
Бұдан бөлек, аз көлемдегі өнімді қаладағы тұтынушыға жеткізу мен өткізу шаруалар үшін қымбат әрі күрделі. Делдалдар көбіне тұрақты әрі ірі көлемде жеткізе алатын кәсіпорындармен жұмыс істеуге бейім.
Кооперация не береді?
- Арнайы техника мен технологияны бірлесе пайдалану арқылы нарық сұранысына сай, бәсекелік артықшылығы жоғары өнім өндіру.
- Өнімді уақытылы өңдеу, сақтау және соңғы тұтынушыға дейін жеткізуді ұйымдастыру.
- Арнайы жабдықталған тасымал арқылы ысырап пен бүлінуді азайту.
- Кепілдік базасы бар ірі кооперативтер арқылы несиелік ресурстарға қолжетімділікті арттыру.
- Монополистер мен сенімсіз делдалдардың қысымынан қорғану және нарықтағы позицияны нығайту.
Мемлекеттік саясат және заңнамалық негізді күшейту
Қазақстанның аграрлық саясатында ауыл шаруашылығы өндірісінде кооперацияны дамыту стратегиялық басым бағытқа айналуы қажет. Кооперация өндіріс тиімділігін арттырып қана қоймай, жалпы агроөнеркәсіп кешенінде экономикалық өсімді қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Ел Президентінің Қазақстан халқына жыл сайынғы жолдауларында ауыл шаруашылығы мен агроөнеркәсіп кешенін дамыту мәселелері тұрақты түрде көтеріліп келеді. Экономикалық реформалар кезеңінде ең ауыр күйзелісті бастан өткерген салалардың бірі — агроөнеркәсіп кешені екені белгілі. 2005 жылы ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуға республикалық бюджеттен 57,9 млрд теңгеден астам қаржы бөлінетіні айтылып, бұл көрсеткіш рекордтық деңгей ретінде бағаланған.
Заңнаманы толықтыру жөніндегі ұсыныстар
Агроөнеркәсіп кешені мен ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы заңмен қатар, төмендегі бағыттарда да арнайы заңдарды қабылдау тиімді болар еді:
- Агроөнеркәсіптік өндірісті кооперациялау және интеграциялау (бірлестіру) туралы.
- Шаруа қожалықтары, ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындары және агрофирмалар туралы.
Бұл қадамдар Жер кодексіне сүйене отырып әртүрлі шаруашылық нысандарын өндіріс тиімділігін арттыратындай етіп ұйымдастыруға қолайлы жағдай туғызады.
Бәсекеге қабілеттілік: өңдеу өнеркәсібін жедел дамыту қажеттігі
Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру ерекше мәнге ие. Бұл мақсатқа жету үшін ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін салаларды шапшаң дамыту — кезек күттірмейтін міндет. Сапасы жоғары әрі бағасы төмен дайын өнім шығармайынша бәсекеде алға шығу қиын.
Қазақстанда астық, мақта, жүн сияқты шикізат жеткілікті. Негізгі мәселе — осы ресурстарды терең өңдеп, ауыл шаруашылығын тамақ және жеңіл өнеркәсіп салаларымен тиімді ықпалдастыру арқылы қосылған құны жоғары өнім шығару. Бұл бағытта жаңа техника мен озық технологияларды енгізуге инвестиция қажет, сондай-ақ шетелдік компаниялар мен кәсіпорындарды тарту маңызды.
Фермерлікті дамыту және Алматы облысындағы үрдістер
Аграрлық реформаның негізгі бағыттарының бірі — фермерлікті дамыту. Қазіргі кезде шаруа (фермер) қожалықтары ауылды азық-түлікпен қамтудың ғана емес, сонымен бірге жұмыспен қамту мен отбасы табысын қалыптастырудың маңызды көзіне айналды.
Алматы облысы: сандық өсім
Статистикалық деректерге сәйкес, Алматы облысында шаруа қожалықтарының саны 1990 жылы 38 болса, 2004 жылдың басында 39 374-ке жеткен. Шаруа қожалықтарының иелігіндегі ауыл шаруашылығына арналған пайдалы жер 2 437,5 мың гектарды (бөлінген жердің 86,5%-ы), ал егістік 569,9 мың гектарды (23,4%) құрады.
Облыс тұрғындарының 70%-дан астамы ауылдық жерде тұрады. Демек, өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуы ауыл шаруашылығының тұрақтануы мен жандануына тікелей тәуелді.
Интеграцияның рөлі
Мемлекеттік қолдаумен қатар шаруашылықтар арасындағы интеграциялық байланыстарды қалыптастыру маңызды. Нарықтық тетіктердің жеткіліксіз жетілуі және ірі интеграциялаушы субъектілердің әлсіздігі капитал қайтарымын төмендетіп, тауар қозғалысын баяулатады, тіпті ұдайы өндірістің өзіне қауіп төндіреді.
Біріккен өндіріс жүйесі бытыраңқы ұсақ құрылымдарға қарағанда тиімдірек. Осы тұрғыдан кооперативтік шоғырландыру — нәтижелі шешім.
Фермерлердің көзқарасы: кооперацияға сенім және күмән
Алматы облысының бірқатар аудандарында (Балқаш, Қарасай, Райымбек, Іле, Кербұлақ және т.б.) 2005 жылдың сәуір–мамыр айларында 40 шаруа (фермер) қожалығына сауалнама жүргізілген. Сұхбат барысында фермерлердің бір бөлігі кооперацияның пайдасын мойындай отырып, бірігу кезінде бұрынғы тәжірибедегідей (шаруашылықтар бөлінген кезеңдегі) әділетсіздік қайталанбай ма деген алаңдаушылық білдірген. Олар шаруаларға мәселені түсіндіретін, кеңес беретін фермерлер орталығы немесе жергілікті маман қажет екенін атап өткен.
Оң көзқарас
81,8%
Кооперацияға қатысуға дайын фермерлер үлесі.
Қатыспайтындар
18,3%
Көбіне өз күшіне сенетін, жер үлесі үлкендеу және жас фермерлер.
Сұраныс жоғары бағыттар
Сақтау, өткізу, техникалық қызмет көрсету және техниканы бірлесіп пайдалану кооперациясы ерекше маңызды деп бағаланған.
Фермерлер ең маңызды деп санаған кооперация түрлері
Кооперация — ерікті бірлестік. Оның тиімділігін дәлелді түрде түсіндіріп, сенім қалыптастыру — тұрақты нәтиженің басты шарты.
Қорытынды: кооперативтік жүйенің тұрақтылығы және әділеттілігі
Әлемдік тәжірибе кооперативтік жүйенің тұрақты екенін көрсетеді. Коммерциялық құрылымдар банкротқа ұшырауы мүмкін, ал кооперативтер мүшелерінің мүддесіне сүйенгендіктен, ұзақ мерзімді жұмысқа бейім келеді. Кооперация қағидаты бойынша кооперативте ешкім кооператив мүшелерінің есебінен байи алмайды, ал экономикалық нәтиже еңбек пен үлеске сәйкес әділетті бөлінуі тиіс.
Агросервис, өңдеу және өткізу салаларындағы байланыстардың үзілуі агроөнеркәсіп кешеніне баға диспаритеті, монополизм және шығындылық сияқты жағымсыз құбылыстар әкелді. Сондықтан ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің, сервистік кәсіпорындардың, өңдеуші өндірістің және сауда ұйымдарының күшін біріктіру — ауылдағы экономикалық проблемаларды шешудің маңызды жолы.
Жүйелі даму үшін қажет қадамдар
- Ауыл шаруашылығы кооперациясын дамытудың нақты ұйымдық-құқықтық нысандарын бекіту.
- Ауыл шаруашылығы несие кооперативтері, ауылдық сақтандыру және жеке қосалқы шаруашылықтар жөніндегі құқықтық базаны күшейту.
- Өндірістік және тұтыну кооперативтері үшін үлгілік жарғыларды және аймақтық кооперациялық құрылымдарды дамыту.