Биоиндикация - қазіргі қоршаған орта жағдайын биоиндикатор организмдерінің кездесуі мен жоғалуы, даму ерекшеліктері бойынша бағалауға мүмкіндік беретін әдіс
Қоршаған орта ластануы және биоиндикацияның маңызы
Қазіргі кезде қоршаған ортадағы ластану экологиялық проблемалардың ең өзектілерінің біріне айналды. Қалалардың тез қарқынмен өсуі, өндірістің дамуы және автокөлік санының артуы ауаға, топыраққа және суға түсетін жүктемені күшейтіп, адам денсаулығына да елеулі қауіп төндіреді. Әсіресе ауа бассейнінің ластануы ірі қалалар үшін басты экологиялық мәселелердің қатарында.
Негізгі ой: Ластанудың салдарын уақытылы байқау үшін қоршаған ортаны тірі ағзалар арқылы бағалайтын биоиндикация әдістері тиімді.
Қалалық ортадағы жасыл желектің экологиялық қызметі
Жасылдандыру — қаланың экологиялық «денсаулығын» жақсартудың ең қолжетімді әрі ұзақ мерзімді тәсілдерінің бірі. Жасыл өсімдіктер қалалық ландшафттың ажырамас элементі болып қана қоймай, бірнеше маңызды экожүйелік қызмет атқарады.
Ауаны тазарту
Өсімдіктер ауадағы шаң-тозаң мен кейбір зиянды қоспаларды ұстап, ауаны табиғи түрде сүзгіден өткізеді.
Микроклиматты реттеу
Жел екпінін бәсеңдетеді, температуралық режимді жұмсартады, қаладағы ыстық арал әсерін азайтуға көмектеседі.
Шу деңгейін төмендету
Жасыл белдеулер көлік пен өндіріс шуын сіңіріп, тұрғын аймақтардағы акустикалық жайлылықты арттырады.
Алайда: қалалық кешеннің жағдайлары (климаттық факторлар, ауаның және топырақтың ластануы) көбіне өсімдіктердің өсуіне қолайсыз әсер етеді. Нәтижесінде жапырақтар зақымдалып, биологиялық өнімділік төмендеп, өсімдіктің тіршілік ету қабілеті әлсірейді.
Биоиндикация: анықтамасы және нені бағалайды
Өсімдіктер ауа құрамындағы токсикалық заттарға жауап реакциясын береді. Осы қасиетінің арқасында олар индикаторлық функция атқара алады. Биоиндикация — қоршаған ортаның қазіргі күйін биоиндикатор ағзалардың таралуы мен жойылуы, даму ерекшеліктері және физиологиялық реакциялары арқылы бағалауға мүмкіндік беретін әдіс.
Биоиндикация объектілері
- Ауа — газдар, аэрозольдер, шаң, өнеркәсіп шығарындылары.
- Топырақ — ауыр металдар, тұздану, эрозия, дефляция.
- Су — минералдану, ластаушы қоспалар, тұз мөлшері.
Қандай құбылыстар анықталады
Биоиндикация механикалық, химиялық және басқа да әсерлерді, сондай-ақ адам әрекетімен күшейетін процестерді (мысалы, эрозия, дефляция) жанама белгілер арқылы бағалауға мүмкіндік береді.
Экожүйе өзгерісін тек аспаптық өлшеулермен ғана емес, тірі ағзалардың жағдайын бақылау арқылы да жедел анықтауға болады.
Әдістердің дамуы және зерттеу бағыттары
Биоиндикацияда морфологиялық (сыртқы құрылым), анатомо-физиологиялық және физиолого-биохимиялық тәсілдер қолданылады. Әсіресе стресс жағдайында өсімдіктерде жиналатын физиологиялық белсенді қосылыстарды зерттеу маңызды: антоциан пигменттері, аскорбин қышқылы және басқа да метаболиттер өсімдік иммунитеті мен бейімделу реакцияларымен байланысты.
Тарихи дерек
Кеңес дәуірінде топырақтың биологиялық индикациясы топырақ фаунасы негізінде зерттеліп, бұл бағытты М.С. Гиляров (1949) ұсынған. Микробиологиялық көрсеткіштерді қолдану Е.Н. Мишустин (1950) еңбектерінде көрсетілген. Іздестіру жұмыстарында геологтар да индикаторлық өсімдіктерді пайдаланған.
Биоиндикаторлардың практикалық мысалдары
Жапырақтағы қара дақтар
Кейбір қалаларда қыста мұзды еріту үшін көп мөлшерде тұз себіледі. Бұл әсер өсімдіктер жапырағында қара дақтардың пайда болуына әкелуі мүмкін және химиялық стресс белгісі ретінде қарастырылады.
Қарағайдың жылдық сақиналары
Дендрохронологиялық талдау кезінде жылдық сақиналардың қалыңдығы өндірістік ластану деңгейімен байланыстырылып бағаланады: қатты ластану жылдары сақина жұқарып, өсудің баяулағанын көрсетуі мүмкін.
Судың тұздылығы және қамыс
Кейбір биік өсетін өсімдіктер судың тұз мөлшеріне сезімтал. Мысалы, қамыс қолайлы жағдайда 4 метрге дейін өссе, су тұздылығы артқанда 0,5 метрден аспай қалуы ықтимал.
Қорытынды: биоиндикация қалалық экожүйелердегі ластануды ертерек байқауға, жасыл желектің жағдайын бағалауға және табиғатты қорғау шараларын дәл жоспарлауға көмектеседі.