Ресейдiң және Батыс Еуропаның бiрқатар елдерiнiң ғалымдары Қазақстан аумағы мен халқын, оның тарихын, мәдениетiн, тұрмысы мен салтын зерттей бастады
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басындағы зерттеулердің басталуы
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басынан бастап Ресей және Батыс Еуропаның бірқатар елдерінің ғалымдары Қазақстан аумағын, халқын, тарихын, мәдениетін, тұрмысын және салт-дәстүрін жүйелі түрде зерттей бастады.
Осы кезеңдегі алғашқы зерттеушілердің бірі — орыс картографы С. У. Ремезов. Ол «Сібір халықтары және олардың шекаралары туралы сипаттама» атты еңбегін қалдырды.
Экспедициялар және географиялық барлау
Ертіс–Зайсан–Тарбағатай бағыты
XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанда И. Д. Бухгольц, С. Лихарев, И. Унковский және басқа зерттеушілердің экспедициялары жұмыс істеді. Олар Ертіс өзені алабын Зайсан көліне дейін, сондай-ақ Тарбағатай тауы мен Жетісу Алатауының сілемдерін зерттеді.
Арал және Каспий өңірі
А. Бекович–Черкасский басқарған ғылыми экспедиция Арал теңізі мен Каспий теңізі аймағын картаға түсіріп, қазақ халқы туралы бірқатар этнографиялық мәліметтер жинады. Хиуа ханының шабуылы салдарынан экспедиция қаза тапқанымен, бұл жағдай Ресей зерттеушілерінің Орта Азия мен Қазақстанның ішкі аймақтарына енуге деген ұмтылысын тоқтата алмады.
Картографиядағы жаңалықтар және ғылыми нәтижелер
Қазақстан аумағындағы экспедицияларға қатысқан орыс ғалымдарының еңбектері география, геология және климаттану салаларына елеулі үлес қосты. Олар геологиялық және климаттық карталар жасап, Каспий мен Арал теңіздерінің картографиясын нақтылады.
Каспийдің шығыс жағалауын нақтылау
Капитан Е. Мейердің деректері, 1715 жылы ұйымдастырылған А. Бекович–Черкасский экспедициясының материалдары, сондай-ақ А. Кожин мен В. Урусов түсірген суреттер негізінде Каспийдің шығыс жағалауы дәлірек сипатталып, картографиялық тұрғыдан дұрыс бейнеленді.
Осы зерттеулер сол уақытқа дейін кең тараған «Амудария Каспий теңізіне құяды» деген пікірді теріске шығаруға мүмкіндік берді.
П. И. Рычков және академиялық экспедициялар
П. И. Рычковтың орны
XVIII ғасырдағы Қазақстанды зерттеген ең назар аударарлық тұлғалардың бірі — Орынбор губерниялық кеңсесінде қызмет еткен П. И. Рычков. Ол қызметтік міндеттерімен шектелмей, ғалымдық және саяхатшылық қабілетінің арқасында өз еңбектерінде қазақ халқының тұрмысын және тарихын кеңінен сипаттай алды.
Ғылым академиясының бастамалары
Ресей ғылым академиясының бастамасымен аз зерттелген аймақтарға экспедициялар жіберілді. Оларды П. Паллас, И. Фальк, И. Георги, Н. П. Рычков және басқа зерттеушілер басқарды. Олардың еңбектерінде XVIII ғасырдағы Қазақ даласының жағдайы туралы қызықты деректер мол, кейбір байқаулар бүгінге дейін ғылыми маңызын жойған жоқ.
Дереккөздер, тұлғалар және қайшылықты мұра
Құжаттар мен материалдар
Кіші жүз және ішінара Орта жүз қазақтарының Ресейге қосылуының бастапқы кезеңіне қатысты юридикалық актілерді рәсімдеуде А. И. Тевкелев құрастырған ауқымды материалдар маңызды дереккөз ретінде қолданылады. XVIII ғасырдағы Қазақстан тарихын зерттеуде бұл жинақтардың деректік мәні жоғары.
Өлкені зерттеген өзге тұлғалар
XVIII ғасырда және XVIII ғасырдың соңғы үштен бірінде, сондай-ақ XIX ғасырдың бас кезінде Қазақстанға жіберілген экспедициялар құрамында Д. Гладышев, И. Муравин, К. Миллер, М. Арапов, И. К. Кириллов, В. Н. Татищев, Я. Гуляев, И. Ураков және басқа зерттеушілер болды. Сонымен қатар капитан И. Г. Андреев, Г. Н. Волошанин, А. Незнаев, майорлар Зеленов пен Богданов, Иван Мотов, инженерлер М. Д. Чулков, Литвинов, Бейдам, Телятников, Стрижков, Снегирев, унтер-офицерлер Ф. С. Ефремов, С. Матвеев, Я. Гавердовский, Т. Бурнашев және өзге де көптеген адамдар түрлі сала бойынша маңызды материалдар қалдырды.