Бағалы қағаздар
Бағалы қағаздарды шығару механизмі
Бағалы қағаздар — ең алдымен мүлікті иемденуге құқық беретін ақшалай құжат немесе қарыз берушіге қарыз алушының берген қарыз міндеттемесі.
Негізгі бөлу өлшемі
Шығарылу ерекшелігіне қарай бағалы қағаздар нарықтық және нарықтан тыс болып екіге бөлінеді.
Нарықтық қағаздар
Еркін айналымға түсуі мүмкін. Мұндай қағаздар бойынша құқық иеленуші өзгеруі сатып алу-сату және өзге де заңды рәсімдер арқылы жүзеге асады.
Нарықтан тыс қағаздар
Шарт бойынша иеленуші (жеке не заңды тұлға) оларды басқа тұлғаға беруге құқылы емес, сондықтан нарықта еркін айналымға түсе алмайды.
Нарықтан тыс бағалы қағаздар: түрлері мен ерекшеліктері
Нарықтан тыс бағалы қағаздар әлеуметтік-нарықтық қатынастардың дамуы негізінде қалыптасқан қағаздардың ерекше түрі болып саналады. Олар әртүрлі қорларға немесе банктерге (соның ішінде шетел банктеріне), сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдарға салынған капиталдан түскен табысты иемденуге құқық береді.
Кең таралған мысалдар
- Жинақ облигациялары — негізінен жеке тұлғалар арасында орналастырылады (АҚШ-та кең таралған).
- Зейнетақы қорларының облигациялары — мысалы, АҚШ-та өз бетінше қызмет ететін азаматтардың қаражаты есебінен шығарылатын облигациялар.
- Депозиттік облигациялар — қысқа, орта және ұзақ мерзімді болып бөлінеді және тек жергілікті басқару органдарына сатылады.
Бағалы қағаздар айналысы және эмитент ұғымы
Бағалы қағаздар айналысы деп оларды сатып алу-сатуды және заң жүзінде олардың иеленушісін өзгертуге бағытталған әрекеттерді айтады.
Бағалы қағаздарды шығарып, оны айналымға енгізуші тұлға немесе ұйым эмитент деп аталады.
Бағалы қағаздарды алғаш орналастырудың негізгі жағдайлары
- 1 Қоғам құрып, оның акцияларын құрылтайшылар арасында орналастыру кезінде.
- 2 Қоғамның жарғылық капиталын жаңа акция шығару арқылы ұлғайту кезінде.
- 3 Мемлекет, мемлекеттік органдар немесе жергілікті әкімшіліктер облигациялар мен өзге де қаржы міндеттемелерін шығару арқылы қарыз капиталын тартқанда.
Қоғам құрылғанда оның жарғылық капиталы құрылтайшылар арасында толық үлестірілуі тиіс. Қоғам жаңа құрылған кезеңде акцияларға жазылу жүргізілмейді. [2, 65-бет]
Эмиссия проспектісі: мазмұны және маңызы
Эмитент, сондай-ақ эмитенттің келісімімен бағалы қағаздарды алғашқы иеленушілерге (инвесторларға) сататын инвестициялық институттар әрбір сатып алушыға сату тәртібін түсіндіретін эмиссия проспектісін алдын ала әзірлеуі тиіс. Оны ақпарат құралдарында жариялау міндетті. [1, 89-бет]
1-тарау: эмитент туралы деректер
- Эмитенттің атауы
- Ұйымдастыру-құқықтық нысаны
- Проспектідегі деректердің дұрыстығына жауапты тұлғаның аты-жөні
2-тарау: инвестициялық мәлімдеме
Инвестицияның мәні және/немесе эмитенттің бағалы қағаздар нарығындағы қызметі қысқаша сипатталады.
3-тарау: бағалы қағаздар шығару туралы мәліметтер
Жарғылық капитал мөлшері (кәсіпорын құрылған кездегі).
Шығарылатын қағаздың түрі, номиналы және жазылу бағасы.
Сатуды бастау/аяқтау күндері.
Бір инвесторға рұқсат етілген акция саны.
Кейбір инвесторлар үшін сатып алуды шектеу шарттары.
Эмитенттің байланысы: мекенжайы және телефоны.
Келесі тарауларда қамтылатын деректер
- Бұрынғы эмиссиялар туралы ақпарат
- Эмитент құрылтайшылары туралы мәлімет
- Басқарушылардың аты-жөні, олардың жарғылық капиталдағы үлесі, қазіргі лауазымы және соңғы 5 жылдағы қызмет орындары
- Сатып алу шарттары мен иеленушінің құқықтары
Эмиссия проспектісін шығару эмитенттің сенімділігін арттыруға, инвесторлар мүддесін қорғауға және бағалы қағаздар нарығының қызметін бақылауға көмектеседі.
Баға белгілеу және мемлекеттік бақылау
Акция бағасының бірізділігі
Эмитент пен инвестициялық институттар акцияларды алғашқы иеленушілерге сатқанда, барлық сатып алушылар үшін бірдей баға белгілеуге міндетті. Бір уақытта шығарылған акциялардың бағасы да бірдей болуы тиіс.
Тіркеу және қадағалау
Бағалы қағаздарды шығаруды мемлекет органдары қатаң бақылайды. Шығарушылардың барлығы Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі жанындағы Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссияда тіркеуден өтіп, мемлекеттік тіркеу нөмірін алуы қажет.