Қажетті қорғану
Қажетті қорғану: қылмыстық құқықтағы мәні мен шектері
Қылмыстық заңға сәйкес барлық адамдардың кәсіби немесе өзге де арнайы даярлығына және қызмет жағдайына қарамастан, қажетті қорғануға тең дәрежеде құқылы. Бұл құқық қоғамға қауіпті қол сұғушылықтан қорғану үшін басқа адамдардың немесе мемлекеттік органдардың көмегіне жүгіну мүмкіндігі бар-жоғына қарамастан беріледі (ҚК 32-бап, 2-бөлік).
Қажетті қорғану жағдайында қол сұғушыға зиян келтіру — қорғанушының немесе өзге адамның жеке басын, тұрғын үйін, меншігін, жер учаскесін және басқа да құқықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау мақсатымен жасалған әрекет. Егер осы кезде қажетті қорғану шегінен асып кетуге жол берілмесе, мұндай әрекет қылмыс болып танылмайды (ҚК 32-бап, 1-бөлік).
Бұл жерде қорғанушының қол сұғушылықты тоқтату үшін тікелей қауіп төндіріп тұрған адамға зиян келтіруі сырттай қылмыстық құрам белгілеріне ұқсас болғанымен, заң оны қылмыс ретінде бағаламайды. Қажетті қорғану — әрбір адамның заңды әрі заңмен қолдау табатын әрекеті; әлеуметтік мәні жағынан ол қоғамға қауіпті емес.
Қажетті қорғанудың әлеуметтік маңызы
Табиғи құқықтарды қорғау
Қажетті қорғану адамның ең қасиетті әрі табиғи құқықтарын — өмірін, денсаулығын, бостандығын, ар-намысын, меншігін және өзге де игіліктерін қорғаудың тәсілі болып саналады.
Қылмыстылықты тежеу
Ол зорлықпен жасалатын қылмыстарға, меншікке қарсы құқық бұзушылықтарға және басқа да қылмыстарға қарсы күрестің пәрменді құралы ретінде көрінеді.
Сақтандыру әсері
Қол сұғушы тойтарыс болатынын сезінсе, көптеген жағдайда қылмыс жасаудан тартынуы мүмкін. Сондықтан қажетті қорғану азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың маңызды кепілі ретінде бағаланады.
Қажетті қорғану — қиянатты тыюдың белсенді нысаны. Бұл шабуыл жасаушыға қарсы тікелей әрекет болғандықтан, мемлекет кейбір құқық қорғау қызметкерлеріне заңда көзделген тәртіппен қару қолдану құқығын береді.
Қорғануға құқығы бар адамдар және көмекке жүгіну мүмкіндігі
Қылмыстық заң бойынша адам қоғамға қауіпті қол сұғушылықтан құтылу үшін қашып кетуіне, жасырынуына, жұлқынып шығуына немесе көмек сұрауына мүмкіндік болғанына қарамастан қажетті қорғануды қолдануға құқылы. Көмек сұрау мүмкіндігіне айғайлап шақыру, телефон арқылы құқық қорғау органдарына, туыстарға, көршілерге, таныстарға хабарлау сияқты әрекеттер жатады.
Маңызды қағида
Барлық азаматтар — кәсіби даярлығына, қызмет жағдайына қарамастан — қажетті қорғануды бірдей негізде жүзеге асыруға құқылы. Заңда лауазымды адамдарға немесе құқық қорғау органдары қызметкерлеріне қажетті қорғанудың «ерекше талаптары» бөлек белгіленбейді.
Көпшілік үшін — құқық
Көптеген азаматтар үшін қажетті қорғануды қолдану — жеке құқық. Одан бас тарту немесе оны пайдаланбау әдетте құқықтық емес, моральдық бағалауға ғана әкеледі.
Кейбірі үшін — міндет
Ал заңға, жарғыға немесе басқа нормативтік актілерге сәйкес қорғануды жүзеге асыру міндеті жүктелген тұлға оны орындамаса, оның әрекеті қылмыстық немесе тәртіптік жауаптылыққа әкелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы № 7 қаулысында соттардың назарын қажетті қорғану құқығы азаматтардың өмірін, денсаулығын, ар-намысын, беделін және мүлкін қоғамдық қауіптен қорғаудағы конституциялық құқықты жүзеге асырудың маңызды кепілі екеніне аудару қажет екені көрсетілген. Азаматтар шабуылдан қашумен ғана шектелмей, қоғамға қауіпті шабуылды залал келтіру арқылы тойтаруға бағытталған белсенді шараларды қолдануға құқылы; заңды қорғану жағдайында келтірілген залал үшін жауап бермейді.
Қажетті қорғануды жүзеге асыру шарттары
1) Қол сұғушылықтың қоғамға қауіпті болуы
Қажетті қорғануды қолданудың бірінші шарты — қиянаттың қоғамға қауіпті болуы. Яғни, қол сұғушылық заң қорғайтын мүдделерге тікелей зиян келтіретін немесе зиян келтіру қаупін тудыратын жағдайда ғана қорғануға негіз бар. Қоғамға қауіпті қол сұғушылық болмаса, қажетті қорғану да болмайды.
Шабуыл ұғымы
Шабуыл — ашық түрде, көбіне кенеттен жүзеге асатын зорлық әрекет. Өмірге қауіпті зорлық өлімге әкелуі мүмкін, ал өмірге қауіпті емес зорлық денсаулыққа зиян келтіруі ықтимал.
Қажетті қорғану қауіп тудыратын көзге бағытталғандықтан, қауіпті кім төндіргеніне қарамастан қолданылуы мүмкін: лауазымдық жағдайын теріс пайдаланушыға да, қылмыстық жауаптылық жасына толмағанға да, есі дұрыс емес адамға да, сондай-ақ қорғану шегінен асып кетушілік әрекеттеріне және жалған қорғануға қарсы да қолданылуы ықтимал. Мұндай адамдар заң тілінде жалпы түрде «қауіпті қол сұғушылық төндіруші» ретінде қарастырылады.
Маңызды шектеу
Қажетті қорғануды заңды әрекетке қолдануға болмайды. Сондай-ақ формальды түрде құқық бұзушылық белгілері бар, бірақ маңызы шамалы әрекетке немесе әрекетсіздікке қатысты қажетті қорғану қолданылмайды (мысалы, өте арзан затты ұрлау, жасөспірімдердің бау-бақшадан жеміс-жидек ұрлауы). Мұндай жағдайда зиян келтірген адам жалпы негізде жауаптылыққа тартылады.
Дегенмен, қажетті қорғану әкімшілік құқық бұзушылыққа қарсы да қолданылуы мүмкін (мысалы, ұсақ бұзақылыққа қарсы), егер ол заң қорғайтын мүдделерге нақты зиян келтіру қаупін туындатса.
Қасақаналық талабы
Заңда көрсетілген қылмыстық қиянат, әдетте, қасақана болуы қажет. Абайсыздықпен келтірілуі мүмкін қауіп, әдетте, басқа тәсілдермен тоқтатылады.
Қашан қолдануға болады?
- Өмірге, денсаулыққа, бостандыққа, меншікке қарсы дереу зиян келтіру қаупі болғанда.
- Қоғамдық тәртіпке немесе мемлекет мүдделеріне тікелей қауіп төнгенде.
- Мысалы: кісі өлтіруге, зорлауға, ұрлыққа, тонауға оқталу жағдайларында.
Егер қиянат қоғамдық қатынастарға дереу әрі тез зиян келтіруге қабілетті болмаса, ондай әрекетке қарсы қажетті қорғануды қолдануға болмайды; мұндай жағдайда төнген залалды тойтару өзге жолдармен жүзеге асырылады.
Әрекетсіздікке қатысты
Қажетті қорғану, негізінен, белсенді қол сұғушылыққа қарсы қолданылады. Құқықтық міндетті орындамаудан туындайтын әрекетсіздікке қарсы қажетті қорғануды қолдануға, әдетте, негіз болмайды; мұндай жағдайда мәжбүрлеп орындату сияқты өзге құқықтық тетіктер қолданылуы мүмкін.
2) Қол сұғушылықтың нақты болуы (уақыт шегі)
Екінші шарт — қорғану тек қол сұғушылық нақты бар кезде ғана қолданылуы тиіс. Қол сұғушылықтың басталуы мен аяқталуы болады. Нақтылы төніп тұрған қол сұғушылық деп заң қорғайтын объектіге зиян келтіруге кірісуге жақын тұрған немесе кірісіп кеткен әрекет түсініледі.
Басталуы
Қасақана қылмыстарда қол сұғушылықтың басталуы ретінде қылмысқа оқталу кезеңіндегі әрекеттер қарастырылады.
Аяқталуы
Қол сұғушылықтың аяқталуы — әрекеттің нақты біткен немесе шын мәнінде тоқтатылған сәті. Ол мақсатқа жетуге байланысты да, ерікті түрде бас тартуға байланысты да тоқтауы мүмкін.
Қол сұғушылық толық аяқталғаннан кейін қажетті қорғануды қолдануға болмайды, өйткені қорғанудың мақсаты — орын алуы мүмкін зиянның алдын алу және оны тойтару.
Жоғарғы Сот түсіндірмесі
Жоғарғы Соттың 1994 жылғы 23 желтоқсандағы қаулысында қажетті қорғану құқығы тек қол сұғушылық сәтінде ғана емес, шабуыл жасау қаупі анық төнген кезде де қолданылатыны көрсетілген. Алайда қауіптің нақты аяқталғаны белгілі болған жағдайда қорғануды жалғастыру қорғану шегінен шығу ретінде бағалануы мүмкін.
Шекаралық жағдайлар
- Шабуыл аяқталғаннан кейін, бірақ істің мән-жайына қарай қорғанушыға оның біткен сәті түсініксіз болса және ол қылмыстың аяқталғанын ажырата алмай, қорғануды жалғастырса, мұндай әрекет қажетті қорғануға жатқызылуы мүмкін (Пленум түсіндірмесі).
- Қауіптің біткенін біле тұра қорғануды қолдану — қорғану шегінен асып кету ретінде қарастырылуы ықтимал.
- Қауіпті емес әрекетті шынайы түрде қауіпті деп қателесіп қабылдап, оны білуге мүмкіндігі болмаған жағдайда қорғанушы жауаптылыққа тартылмайды; ал қауіпті еместігін байқауға мүмкіндігі бола тұра қателессе, абайсыздық үшін жауаптылық мәселесі туындауы мүмкін.
3) Қол сұғушылықтың айқындығы (жалған қорғану)
Үшінші шарт — қоғамға қауіпті қол сұғушылық айқын және шын мәнінде болуы тиіс, яғни қоғамдық қатынастарға нақты зиян келтіретін немесе нақты зиян келтіру қаупін туындататын жағдай болуы керек. Тек адамның санасында елестетілген, нақты қауіппен байланысы жоқ қиянаттан «қорғану» жалған қорғану деп аталады.
Түйін
Қажетті қорғану — заңды құқықты қорғаудың құралы. Бірақ ол тек қоғамға қауіпті, нақты және айқын қол сұғушылық жағдайында, сондай-ақ қорғану шегінен аспай жүзеге асырылғанда ғана қылмыстық жауаптылықтан босатады.