Педагогикалық қызметтің инновациялық багыттылыгы
Педагогикалық қызметтің инновациялық бағыттылығы
Білім берудегі инновациялар — педагогтің кәсіби қызметіне тән табиғи құбылыс. Дегенмен инновация кездейсоқ немесе өздігінен туындамайды: ол ғылыми әдістерге сүйенген ізденістің, жеке мұғалімдер мен тұтас ұжымның озық педагогикалық тәжірибесінің нәтижесі. Мұндай процесс стихиялы дамымайтындықтан, оны жоспарлау, талдау және басқару қажет.
Педагогикалық процестің инновациялық стратегиясында жаңашылдықты алға жылжытатын негізгі тұлғалар — мектеп директоры, мұғалімдер және тәрбиешілер.
Мұғалімнің рөлі және кәсіби дайындық
Оқыту процесі дидактикалық, компьютерлік, проблемалық, модульдік және өзге де көптеген форматта жүзеге асса да, жетекші педагогикалық қызметті іске асырудың негізгі салмағы мұғалімге тиесілі. Қазіргі технологиялардың оқу-тәрбие процесіне енуі мұғалім мен тәрбиешінің кеңесші, бағыттаушы, ұйымдастырушы рөлін күшейтеді.
Мұғалімнің кәсіби қызметі тек пәндік біліммен шектелмейді. Ол педагогика мен психологияны, оқыту және тәрбие технологияларын, заманауи әдістемелік ұстанымдарды қамтиды. Сондықтан педагогтен арнайы психологиялық-педагогикалық дайындық талап етіледі. Осы негізде инновацияны қабылдау, бағалау және іске асыруға дайындық қалыптасады.
Инновациялық процестің мәні: теория мен практиканың тоғысы
Білім берудегі инновациялық процестердің мәні педагогиканың екі маңызды проблемасымен айқындалады:
1) Озық тәжірибені жүйелеу
Озық педагогикалық тәжірибені зерттеу, жинақтау және тарату.
2) Ғылыми нәтижені практикаға енгізу
Педагогикалық-психологиялық ғылым жетістіктерін мектеп тәжірибесіне өндіру.
Осы екі бағыт өзара тығыз байланысты және тұтас үдеріс ретінде қарастырылуы тиіс. Инновациялық процестің нәтижесі — теория мен практиканың тоғысында пайда болатын теориялық және практикалық жаңалықтарды мақсатты түрде қолдану.
Мұғалім жаңа педагогикалық технологияның, теория мен тұжырымдаманың авторы, талдаушысы, зерттеушісі, тұтынушысы және насихатшысы ретінде әрекет ете алады. Басқару осы таңдауды дұрыс жасап, бағалап, қолдануды қамтамасыз етеді.
Инновациялық бағыттылық не үшін қажет?
Қазіргі білім беру, қоғамдық және мәдени даму жағдайында педагогикалық қызметтің инновациялық бағыттылығы бірнеше факторға байланысты өзекті бола түседі:
Біріншіден
Әлеуметтік-экономикалық өзгерістер білім беру жүйесін, әдістемені және оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру технологияларын түбірімен жаңартуды талап етеді. Инновациялық бағыттылық — білім беру саясатын жаңартудың нақты құралы.
Екіншіден
Білім беру мазмұнын ізгілендірудің күшеюі, пәндер құрамының өзгеруі және жаңа пәндердің енгізілуі жаңа ұжымдық формалар мен оқыту технологияларын үздіксіз іздестіруді қажет етеді.
Үшіншіден
Мұғалімнің жаңалықты игеру және қолдануға деген қатынасы өзгерді: бұрын инновация көбіне «жоғарыдан ұсынылғанды» орындаумен шектелсе, қазір ол баламалы әрі зерттеушілік сипатқа ие бола бастады. Сондықтан басшылар мұғалім енгізген инновацияға талдау жасап, баға беріп, оны іске асыруға қолайлы жағдай құруы тиіс.
Төртіншіден
Жалпы білім беретін ұйымдардың нарықтық қатынастарға енуі, жаңа типті сыныптар мен мемлекеттік емес оқу орындарының пайда болуы бәсекелестік ортаны күшейтеді. Бұл сапаны арттыру үшін инновацияны жүйелі қолдануды талап етеді.
Озық педагогикалық тәжірибе және ғылым жетістіктерін практикаға енгізу
Қазіргі мектепте практикада қолдануға болатын педагогикалық тәжірибе мол. Алайда олардың барлығы бірдей кең тарала бермейді, себебі көптеген мұғалімдер мен басшыларда тәжірибені зерттеу мен қолдануға деген қажеттілік толық қалыптаспаған, сондай-ақ тәжірибені таңдау және талдау дағдылары жеткіліксіз болуы мүмкін.
Тәжірибенің түрлері және озық тәжірибенің ерекшелігі
Педагогикалық тәжірибе көпшілік және озық болуы мүмкін. Озық тәжірибе тарихилығымен ерекшеленеді: әр кезеңде мектептің материалдық, әдістемелік, кадрлық мүмкіндіктері кеңейген сайын жаңа талаптар пайда болады. Сонымен қатар озық тәжірибе педагогика ғылымы мен практикасының қазынасын толықтырып, жаңартуға қызмет етеді.
Озық тәжірибені енгізуде субъективті факторларды ескерген маңызды: нақты тәжірибенің жетекші ережелерін талдап, оның нәтижесін және педагогикалық ұжымға кірігуін алдын ала болжау қажет. Даралық ерекшеліктердің барлығы бірдей көпшілікке таратылатын үлгі бола бермейді; тек жаңа тәжірибе жасауға ықпал ететін бірегей қасиеттер құнды.
Ю. К. Бабанский атап өткендей, озық педагогикалық тәжірибе бұқаралық негізде қалыптаса отырып, объективті педагогикалық заңдылықтарды игеру деңгейін де танытады. Озық тәжірибенің бір қыры — жаңашылдық және зерттеушілік педагогикалық тәжірибе: ол сезімдік бақылаудан теориялық талдау мен жинақтауға жетелейтін кезеңдер жүйесі ретінде көрінеді.
Жаңашыл мұғалімдердің тәжірибесі
Жаңашылдық пен зерттеушілік педагогиканың үлгісін көрсеткен педагогтар мен ғалымдардың тәжірибесі тәжірибелі мұғалімдер қауымына кеңінен таныс. Олардың қатарында: И. П. Волков, Т. И. Гончарова, И. П. Иванов, Е. Н. Ильин, В. А. Кериновский, С. П. Лысенкова, Р. Г. Хазанкин, М. П. Шетинин, П. М. Эрдинов, Е. А. Ямбург және басқалар бар.
Ғылыми зерттеу нәтижелерін практикаға өндіру
Инновациялық бағыттылықтың екінші маңызды бөлігі — психологиялық-педагогикалық зерттеу нәтижелерін мектеп тәжірибесіне енгізу. Көп жағдайда ғылыми нәтижелер туралы дер кезінде ақпарат жетіспегендіктен, мектеп қызметкерлері олардан бейхабар қалып қояды.
Ғалымдар (В. Е. Грурман, В. В. Краевский, П. И. Керташева, М. Н. Скаткин және т.б.) зерттеу нәтижелерін енгізу үшін практик мамандардың нәтижелермен арнайы танысуы, іске асырудың орындылығын бағалауы және соның негізінде қолдану қажеттілігін айқындауы маңызды екенін көрсеткен. Жедел әдістемелік көмек ұйымдастырылса, ғылыми ұсыныстарды іске асырудың әдістері мен тәсілдерін тиімді меңгеруге болады.
Кім насихаттайды және таратады?
Жаңа идея мен технологияны тарату жұмысы мектеп директорының ғылыми ісі жөніндегі орынбасарының немесе оқу ісінің меңгерушісінің жетекшілігімен, жан-жақты дайындалған мұғалімдер тобы арқылы жүргізілгені тиімді.
Неліктен арнайы топ қажет?
- Автор жаңалықтың құндылығы мен перспективалылығын толық бағамдай бермеуі мүмкін.
- Идеяны жүзеге асыру қосымша уақыт пен ресурс талап ететіндіктен, автордың ынтасы төмендеуі ықтимал.
- Автордың баяндауында жүйелі ғылыми-әдістемелік негіздеме жеткіліксіз болуы мүмкін.
- Енгізу кезеңінде бағалау, бейімдеу, сүйемелдеу сияқты ұйымдастырушылық жұмысқа арнайы құзырет қажет.
Инновация неге іске аспай қалады?
Мектеп тәжірибесінде педагогикалық жаңалықтарды практикада қолдану белсенділігі жиі төмен болады. Мұның кемінде екі кең тараған себебі бар:
1) Сараптама мен сынның әлсіздігі
Инновация жеткілікті сараптамадан өтпей енгізіледі немесе дәлелдемелік негізі әлсіз болады.
2) Дайындықсыз енгізу
Ұйымдастырушылық, техникалық және ең бастысы тұлғалық-психологиялық дайындық ескерілмейді.
Инновацияның мазмұны мен бағалау критерийлерін нақты тану, қолдану әдіс-тәсілдерін меңгеру мұғалімге де, басшыға да енгізуді объективті бағалауға және нәтижені болжауға мүмкіндік береді. Әйтпесе жоғарыдан нұсқаумен енгізілген жаңалықтар қысқа мерзімде ұмытылады немесе бұйрықпен тоқтатылады.
Инновациялық орта: табыстың негізгі шарты
Мұндай сәтсіздіктердің негізгі себептерінің бірі — мектепте инновацияны енгізуді қамтамасыз ететін ұйымдық, әдістемелік және психологиялық сипаттағы кешенді шаралардың, яғни толыққанды инновациялық ортаның болмауы.
Қолайлы инновациялық орта нені өзгертеді?
- Жаңа енгізілімге деген «қарсылық» деңгейін төмендетеді.
- Кәсіби қиындықтарды еңсеруге көмектеседі.
- Мұғалімдердің әдістемелік дайындығын күшейтеді және ақпарат тапшылығын азайтады.
- Инновацияға қатынасты айқындап, оны тұрақты практикаға айналдыруға жағдай жасайды.
Қорытындысында инновациялық бағыттылық — мұғалімнің жеке белсенділігі ғана емес, мектептің басқару мәдениеті мен кәсіби қолдау жүйесіне сүйенетін кешенді құбылыс. Инновациялық орта қалыптасқан жерде жаңалық кездейсоқ науқан емес, сапаны арттыратын тұрақты практикаға айналады.