Менін түсіну
Жаһандану жағдайындағы этностық тұлға және өзін-өзі таныту
Әлемдік жаһандану үдерісі күшейген сайын әлеуметтік психологияда үлкен әлеуметтік топ ретінде этностың ұлттық-психологиялық болмысын сақтай отырып, әлемдік өркениетке кірігуі және халықаралық кеңістікте өзіндік ерекшелігін айқын көрсетуі маңызды мәселеге айналды. Осы тұрғыда мультимәдени ортада этностық тұлғаның өзін-өзі танытуы мен өзін-өзі жүзеге асыруы ерекше өзектілікке ие.
Тұлғаның дамуы мен өзін-өзі дамытуында этномәдени фактордың рөлі айрықша. Ұлттық тәлім-тәрбиенің психологиялық өлшемі ұлттық психология ұғымымен сипатталады: ол көпқырлы, күрделі, әртүрлі ықпалдар мен өзара әрекеттердің тоғысуынан құралатын құбылыс. Ғылыми әдебиеттерде ұлттық психологияның құрылымы ретінде ұлттық мінез, ұлттық сезім, ұлттық өзіндік сана аталады.
Негізгі тұжырым: ұлттық өзіндік сана қалыптаспайынша, ұлттық сезім мен ұлттық мінез толыққанды орнықпайды. Бұл көзқарас белгілі бір ұлтқа қатысы жоқ адам болмайтынын және ұлттық психология өз ұлтын сезінуден, оған жауапкершілікпен қараудан басталатынын атап өтетін зерттеушілердің тұжырымдарымен үндес.
Этностық өзіндік сана: күрделі мәселе және тәрбиелік маңызы
Этностық өзіндік сана — психологиядағы ең күрделі әрі маңызды мәселелердің бірі. Оның пайда болу жағдайларын анықтау және дамуындағы қолайсыз ауытқулардың себептерін түсіну жастар тұлғасын дұрыс қалыптастыру үшін ерекше маңызды.
Түркі әлеміне ортақ көне әдеби мұралар тәрбиеде баланың жас ерекшелігін ескеруге, оқыту мен тәрбиелеудегі әдіс-тәсілдерді дәл таңдауға және тұлғаның қалыптасуын ұлттық өзіндік сананың қалыптасуымен бірлікте қарастыруға мән берген. Әсіресе бастауыш мектеп кезеңінің рөлі ерекше көрсетіледі.
1) Білім көлемі
Өз халқының рухани және материалдық салт-дәстүрлері туралы білімнің болуы: ұлттық тұрмыстық заттар мен бұйымдардың атауы мен қызметін білу, туған жер табиғатын тану, ата кәсіп пен мәдени дәстүрлер туралы түсінік, өз мәдениетінің өзгелерден айырмасын ажырата алу.
2) Оң қатынас
Мәдени мұраны өзіне жақын қабылдау, одан әсер алу, мақтаныш сезімінің қалыптасуы; туған елге, жерге және оның табиғатына сүйіспеншіліктің көрініс беруі.
3) Этностық дүниетаным
Өзінің және өзгенің этностық-әлеуметтік «Менін» түсіну; қарым-қатынаста ұлттық мәдениет пен әдет-ғұрыпқа сүйену; өзге ұлт мәдениетіне толерантты (төзімді) қатынас ұстану.
Қалыптасу моделі: үш өзара байланысты құрамдас бөлік
Этномәдени сәйкестену
Мектепке дейінгі жаста этностық өзіндік сананың бастау алуы «ұлт», «ұлттық» ұғымдарын меңгеруден көрінеді. Бұл үдеріс ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды түсіну, этнобіріктіруші және этнобөлуші белгілерді ажырату, өзін және өзгелерді белгілі бір ұлттық мәдениетпен сәйкестендіру арқылы жүзеге асады.
Этномәдени бағыттылық
Этностық білімдердің негізінде 6–7 жаста балада өзіне, басқа адамдарға, қоршаған дүниеге және мәдени құндылықтарға қатысты эмоциялық-бағалау қатынасы қалыптасады. Осы кезеңде этностық автосубъектілік түсініктер (өзін «біз» арқылы сезіну, жақын/алыс мәдени айырымдарды бағамдау) беки бастайды.
Ұлттық-мәдениетке сәйкес түсініп, әрекет ету
Этностық-танымдық, эмоциялық-мотивациялық және сезімдік салалардың дамуы баланың этностық дүниетанымын қалыптастырады. Мектепке дейінгі жастың соңында бала өзін әрекет субъектісі ретінде саналы түсініп, ұлттық тәлім-тәрбие арқылы белгілі бір мінез-құлық нормалары мен ережелерін орындаушы ретінде де ұғына алады. Сонымен қатар ол өзін этносаралық қарым-қатынас субъектісі ретінде сезіне бастайды.
Нәтиже (а): жалпы ұлттық құндылықтарға бағытталудың барабар мотивтері қалыптасады; өз ұлтының құндылықтарын жақын қабылдау, жағымды әсер алу, сүйіспеншілік сезімі күшейеді; ұлтаралық қатынаста нақты этнос өкілі ретінде әрекет ету қажеттілігі орнығады.
Нәтиже (ә): рефлексия арқылы ұлттық кеңістік «абстрактылы адамдар» емес, нақты мәдениеттің тасымалдаушылары екені туралы дүниетаным қалыптасады (тіл, тілдік шығармашылық, еңбек дағдылары, көркем кәсіп, тәрбиелеу дәстүрлері). Бұл балаларды оң ұлтаралық қатынасқа бағыттайды.
Өзін-өзі таныту: тұлға өміріндегі рөлі және ғылыми түсіндірулері
Тұлғаның өмір жолындағы тіршілік әрекетінде өзін-өзі таныту феноменінің рөлі ерекше. Өзін-өзі танытуды тұлғаның өзін-өзі дамытуының ажырамас атрибуты ретінде қарастыру оның мәнін, мазмұнын және психологиялық әрі әлеуметтік-психологиялық детерминанттарын нақтылауға мүмкіндік береді.
Тұжырымдамалық шеңбер: нені анықтау қажет?
- ұғымның анықтамасы мен негізгі критерийлерін нақтылау;
- өзін-өзі танытудың механизмдері мен деңгейлерін сипаттау;
- детерминанттар мен кедергілерді (психологиялық бөгеттерді) айқындау;
- тұлғаның пайдаланатын стратегияларын жүйелеу;
- тіршілік салалары бойынша (оқу, еңбек, отбасы, қоғамдық қызмет) көріну ерекшеліктерін талдау.
Өзін-өзі таныту адам мүмкіндіктеріне ұмтылу, оларды іске асыру үдерісі және нәтижесі ретінде түсіндіріледі: өз потенциалын барынша толық әрі тиімді пайдалану, толыққанды даму, өзін-өзі тану және өзін-өзі жетілдіру арқылы тұлғаның барлық қырларын үйлесімді дамыту.
Этникалылық пен тұлға дамуы: пікірталас және негіздеме
1) Әлсіреу туралы көзқарас
Кейбір пікірлерге сәйкес, жаһандану жағдайында этностық сәйкестілік адамның жеке тағдырындағы айрықша рөлін жоғалтып барады.
2) Күшейе түсу туралы көзқарас
Екінші көзқарас, керісінше, қоғам мен тұлғаның бірізденуі психикалық және рухани даму мәселелерін ушықтыра түсетінін айтады. Осы негізде этностық факторлардың қоғамдық әрі жеке өмірдегі рөлінің артқаны туралы болжам қисынды көрінеді.
Тұлғаның қалыптасуы әлеуметтік құндылықтармен тығыз байланысты: «Мен» бейнесінің элементтері этномәдени орта мен тұлға дамып отырған этностық кеңістіктің ықпалымен қалыптасады. Тұлға құрылымындағы этностық құрамдасты елемеу дәстүрлер мен құндылықтардың тегістелуіне әкеліп, адам мәнін түсіндіруді қарапайымдандырады.
Сонымен бірге, отандық және шетелдік зерттеулерде тұлғаның қалыптасуына этностық ерекшеліктердің ықпалы мәселесіне жеткілікті деңгейде көңіл бөлінбей келгені де атап өтіледі.
ЖОО кеңістігі: студенттің кәсіптік және әлеуметтік өзін-өзі танытуы
Қазіргі жағдайда жоғары мектеп — тұлғаның қоғамдық өндірістің белсенді субъектісі және қоғамдық құндылықтарды таратушы ретінде әлеуметтенуіне ықпал ететін маңызды әлеуметтік институт. Студенттің алдында қоғамның әлеуметтік-кәсіптік құрылымына интеграциялану үдерісі ретінде кәсіптік өзін-өзі анықтау міндеті тұрады, әрі бұл үдеріс тұлға деңгейінде жүзеге асады.
Кәсіпті таңдау — тек оқу орнын таңдау емес. Ол кәсіби қызметпен қатар қоғамдық жұмыс, отбасы өмірі, қызығушылықтар мен бос уақыт салаларында да өзін-өзі танытудың келешегімен байланысты. Сондықтан әртүрлі этностық топтардағы студенттердің өзін-өзі таныту ерекшеліктерін зерттеу тәрбие жұмысын этностық біртекті де, полиэтностық та ұжымдарда мақсатты ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Гуманистік психологиядағы ұғымдар тоғысы
Әлеуметтік өмір салтында жетекші құндылық адамның тұлғасы болып саналады. Осыған байланысты адамның әлеуетін пайдалану — қоғам прогресінің және тұлға дамуының маңызды факторларының бірі. Қоғамға пайда әкелуге қабілетті дербес, белсенді, мақсатты әрі шығармашыл адамдарға сұраныс артады.
Мағыналас ұғымдар
Психологияда өзін-өзі таныту ұғымына мазмұны жағынан жақын бірнеше термин қолданылады: өзін-өзі жүзеге асыру, трансценденция, өзін-өзі бекіту, өзін-өзі көрсету, өзін-өзі жетілдіру. Кей тұжырымдамаларда өзін-өзі таныту мен өзін-өзі жүзеге асыру мағынасы жағынан өте жақын, тіпті синоним ретінде қарастырылады.
Ішкі және сыртқы қырлары
Кей авторлар тұлға тіршілігінің ішкі (субъективті) және сыртқы (объективті) қырларын ажыратады: ішкі жағында — тұлғаның ниеті, мәндік таңдауы, өзін түсінуі; сыртқы жағында — нақты іс-әрекетте көрінуі. Осы логикада өзін-өзі таныту өзін-өзі жүзеге асырудың жоғары деңгейі ретінде де сипатталады: адам өз қабілеті мен дарындарын мән-өмірлік және құндылық бағдарларымен бірлікте іске асырады.
Трансценденция және таныту
Өзін-өзі трансценденциялау адамның «Мен» шегінен шығуы, өзгенің игілігіне, әлеуметтік іс-әрекетке бағытталуы ретінде түсіндіріледі. Дегенмен бұл ұғымдарды бір-біріне қатаң қарсы қою тиімді емес: гуманистік бағыттың болашағы — осы екі бастауды өзара байланысты қарастыру.
Отандық психологияда өзін-өзі таныту тұрақты «Мен-тұжырымдамасы» қалыптасқанда, тұлға өз мүмкіндіктері мен қабілеттерін толық ұғынғанда ғана шынайы жүзеге асады деген пікір бар. Ал сыртқы «өзін-өзі көрсету» кей жағдайда ішкі алғышарттарсыз да байқалуы мүмкін. Сонымен қатар таныту өзін-өзі жетілдірумен диалектикалық бірлікте қарастырылады: мәдениетке қатысу, үздіксіз даму, білім мен дағдыларды ұдайы арттыру.
Қорытынды: этномәдени факторды ескере отырып зерттеу қажеттілігі
Қазіргі әлеуметтік психологияда этностық тұлғаның өзін-өзі таныту мәселесі жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл бағыт Қазақстанның жоғары оқу орындарында жүргізілетін ұлттық білім беру саясатын іске асыруға да тәжірибелік үлес қоса алады.
Өзін-өзі таныту — күрделі әрі көпқырлы құбылыс. Оны тұтас түсіндіру үшін әртүрлі факторларды, соның ішінде этномәдени ықпалдарды жүйелі түрде айқындау қажет.
Әдебиеттер
- 1. Сафин В.Ф. Психология самоопределения. Свердловск, 1986. 186 с.
- 2. Реан А.А. Самоактуализация и самотрансценденция личности // Психология личности в трудах отечественных психологов. СПб., 2000. 480 с.
- 3. Коростылева Л.А. Психология самореализации личности: затруднения в профессиональной сфере. СПб.: Речь, 2005. 222 с.
- 4. Франкл В. Человек в поисках смысла. М.: Прогресс, 1990. 366 с.
- 5. Абульханова-Славская К.А. Стратегия жизни. М., 1991. 299 с.