Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің рыногы

Қазақстан экспортына талдау: сыртқы сауда динамикасы және құрылымдық үрдістер

Соңғы он жылда Қазақстанда жүргізілген экономикалық қайта құрулар нақты нәтижесін көрсете бастады. Жаңа мыңжылдықтың басталуымен экономикалық өсім күшейіп, әлеуметтік-экономикалық реформалардың әсері айқын байқалды. 1993–2001 жылдар аралығындағы сыртқы сауда статистикасы экспорт пен импорттың, сондай-ақ жалпы тауар айналымының біртіндеп өскенін көрсетеді. Бұл ретте экспорт пен импорт құрылымы сыртқы тауар нарығындағы жағдайды сипаттайтын маңызды индикатор болып саналады.

1995 жылдан бастап сыртқы сауданың оң сальдосы тұрақты сақталып, 2000 жылы 4,1 млрд АҚШ долларына жетті.

1993–2003 жылдар: Қазақстанның сыртқы сауда динамикасы

Төмендегі кестеде 1993–2003 жылдардағы тауар айналымы, экспорт, импорт және сальдо көрсеткіштері берілген. Деректер сыртқы сауда көлемінің кезең-кезеңімен ұлғайғанын және жекелеген жылдары теңгерімнің айтарлықтай жақсарғанын байқатады.

1993–2003 жылдар аралығындағы Қазақстанның сыртқы саудасының динамикасы
Жыл	Тауар айналымы	Экспорт	Импорт	Сальдо
1993	6963	3277	3686	-409
1994	6802	3241	3561	-320
1995	12856	5250	3806	1194
1996	10152	5911	4241	1670
1997	10798	6497	4301	2196
1998	9786	5436	4350	1086
1999	9279	5592	3687	1905
2000	14177	9126	5051	4075
2001	15010	8647	6363	2384
2002	16199	9709	6490	3219
2003	21226	12900	8326	4574

Ескерту: көрсеткіштер бастапқы дереккөздегі форматта берілді.

2001 жыл: жоғары экономикалық өсімнің алғышарттары

АҚШ экономикасындағы рецессия әлемдік нарықтағы бағаның төмендеуіне ықпал етіп, Жапония мен Еуроаймақта өсімнің баяулауы жалғасқанына қарамастан, 2001 жылы Қазақстан тәуелсіздік кезеңіндегі ең жоғары өсім қарқынына қол жеткізді. Жалпы ішкі өнімнің нақты өсімі алғаш рет 13,2% болды.

Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы

Өсімнің негізгі бөлігі өндірістің жоғары қарқындарымен қамтамасыз етілді.

Байланыс және сауда

Байланыс қызметі 38,5% өсіп, бөлшек тауар айналымы 14,2% артты.

Өндіріс құрылымы

Тау-кен өндірісі 17%, өңдеу өнеркәсібі 14% өсті.

Мұнай-газ өндіру көлемінің ұлғаюы көмірсутек шикізаты экспортының кірісін салыстырмалы түрде тұрақты ұстауға көмектесті. Ал дайын өнім өндірісінің ішкі нарықта дамуы тұтыну сұранысы өсіп отырған жағдайда импорттың жедел ұлғаюын белгілі бір деңгейде тежеді.

Импорт алмастыру саясаты және оның әсері

Соңғы екі жылда мемлекет импорт алмастыру саясатын белсенді жүргізіп, отандық кәсіпорындардың толық қуатта жұмыс істеуіне, жаңа жұмыс орындарының пайда болуына және нақты сектордағы іскерлік белсенділіктің артуына жағдай жасады. Қолда бар және жаңадан қалыптасып жатқан салаларды қорғай отырып, мемлекет өндірушілерге өнім номенклатурасын кеңейтуге және сыртқы нарыққа шығуға мүмкіндік беріп, елдің экспорттық әлеуетін ұлғайтуды көздеді.

Мемлекеттік қолдау тамақ және жеңіл өнеркәсіпке, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге оң ықпал етті. Дегенмен сыртқы сауда инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуы, маркетингтің заманауи тәсілдерін тиімді қолдану мүмкіндіктерін және бәсекеге қабілетті өнімді таяу әрі алыс шетел нарықтарына шығаруды шектейді.

2001 жылғы сауда балансы және экспорт құрылымының ерекшелігі

Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі деректеріне сәйкес, 2001 жылы тауар айналымы алдыңғы жылмен салыстырғанда 6% өсіп, шамамен 15 млрд АҚШ долларын құрады. Сауда балансының оң сальдосы 2,4 млрд доллар деңгейінде қалыптасты.

Тәуелсіздіктің алғашқы он жылындағы үрдіс ретінде экспорт құрылымында шикізатқа бағдарланудың күшеюі және экспорттың шектеулі тауар топтарына шоғырлануы байқалды. Әлемдік нарықтағы негізгі экспорттық позициялар бұрынғыша мұнай, металл, астық және басқа да шикізат ресурстары болып қала берді.

Экспорт (2001)

Минералды өнімдер: 82,5%
Азық-түлік тауарлары және шикізат: 5,2%
Химия өнеркәсібі өнімдері: 4,8%
Асыл және жартылай асыл тастар, асыл металдар: 3,1%

Импорт (2001)

Машина, жабдық, электротехникалық құралдар: 28,5%
Көлік құралдары: 9,7%
Химиялық өнімдер (пластмасса және каучукты қоса): 14%
Минералдық өнімдер: 14,3%

Астық экспортының айтарлықтай қысқаруына егіннің төмен жиналуы және Ресей Федерациясы тарапынан сұраныстың әлсіреуі әсер етті.

Экономикалық өсімді қолдаған негізгі факторлар

Ел ішіндегі саяси тұрақтылық.
Әлемдік бағалардың қолайлы конъюнктурасы және инвестициялық климаттың тартымдылығы.
Жеке кәсіпкерліктің кеңеюі, импорт алмастыру саясаты және отандық өндірушілердің бәсекелік артықшылықтарының артуы.
Халықтың өмір сүру деңгейі жақсаруына байланысты ішкі сұраныстың өсуі.
ТМД елдерімен салыстырғанда экономикалық дамудың жоғары қарқыны.

Минералды-шикізат саясаты: әлемдік модельдер және тәуекел

Қазіргі әлемдік экономикада минералды-шикізат саясаты бірнеше модельге сүйенеді: экспорттық, импорттық, изоляциялық және теңестірілген. Импорттық саясатты АҚШ, Жапония секілді дамыған елдер жиі қолданса, изоляциялық үлгі кейбір елдерде тарихи-саяси жағдайларға байланысты кездеседі. Теңестірілген саясатты Канада, Австралия және Норвегия ұстанады.

Экспорттық модель жағдайында бәсекеге қабілетті шикізат базасы сыртқы нарық мүддесіне жұмыс істейді. Бұл экономиканы минералды ресурстардың әлемдік бағасындағы кез келген ауытқуға тәуелді ете алады.

Алдағы жылдары Қазақстанның экономикалық перспективасы ірі мұнай-газ кен орындарын барлау және игерумен тығыз байланысты. Бұл — дамуға мүмкіндік беретін фактор болғанымен, экспорт құрылымын әртараптандыру мәселесін күн тәртібінен түсірмейді.

Сыртқы сауданың географиясы: ТМД, Еуропа және оффшорлық бағыттар

Сыртқы сауданың географиялық құрылымы экспорттың тұрақтылығы мен тәуекелдерін айқындайды. 2000 жылы экспорттағы ТМД үлесі 26,5% болса, 2001 жылы 30,4%-ға өсті; керісінше, импорттағы үлес төмендеу үрдісін көрсетті. 2002 жылдың қаңтар–сәуір айларында ТМД-ның экспорттағы үлесі 27%, импорттағы үлесі 47,4% болды (2001 жылы сәйкесінше 31,8% және 55,6%).

Оффшорлық аймақтарға бағытталатын экспорт

Экспорттың елеулі бөлігі оффшорлық аймақтарға бағытталған: 2001 жылы олардың үлесіне 19% тиді. Бермуд және Виргин аралдарының Қазақстан экспорты ішіндегі үлесі олардың экономикалық әлеуетімен салыстырғанда негізсіз жоғары көрінеді.

1998–2001 жылдары Бермуд аралына бағытталған экспорт жалпы көлемнің шамамен 12%-ын құраған, ал сол кезеңде Ұлыбританияның үлесі 4,2% болған.

Бұл құбылыс көбіне логистикамен және құжаттық рәсімдермен байланысты делдалдық тетіктер арқылы жүзеге асады: тауар Қазақстан шекарасынан өткеннен кейін оффшорда орналасқан еншілес құрылымдардың қатысуымен қайта сатылуы мүмкін. Мұндай тәжірибе экспорттың шикізатқа тәуелділігін сақтап қана қоймай, трансферттік баға қолдану тәуекелдері арқылы экономикалық қауіпсіздікке де әсер етеді.

ТМД кеңістігіндегі Қазақстанның тауар айналымы көбіне Ресеймен және 2–3 көрші елмен шектеледі. Интеграция деңгейі жеткіліксіз деп бағаланып, ұлттық экономиканың қажеттіліктеріне толық жауап беру үшін нақты түзетулерді талап етеді.

1990-жылдардың басында ТМД елдерімен тауар айналымы 69%, ал алыс шетелдермен 31% болса, 1997 жылдан бастап сыртқы сауда байланыстары біртіндеп алыс шетел нарықтарына қайта бағдарланды. Бұл қайта бағытталу көбіне экономикалық тиімділік факторымен түсіндіріледі.

2000–2001 жылдар: ТМД елдерінің сауда динамикасы және Қазақстан серіктестері

2001 жылы ТМД елдерінің экспорт-импорт операциялары әлемдік нарық конъюнктурасындағы өзгерістерді айқын көрсетті. Энергоресурстар нарығындағы жағдайдың әлсіреуі экспорт өсімін тежеді: 2000 жылы экспорт құндық көлемі 39%, импорт 15% өссе, 2001 жылдың қаңтар–қараша айларында бұл көрсеткіштер тиісінше 1% және 16% болды.

ТМД-ның жиынтық көрсеткіштері (2001, 11 ай)

Жалпы экспорт: 131 млрд АҚШ долл.
Жалпы импорт: 73 млрд АҚШ долл.

Бұл 2000 жылғы кезеңмен салыстырғанда экспортта шамамен 2 млрд долларға, импортта 10 млрд долларға көп.

Қазақстан сауда серіктестерінің өзгеруі

1994–1998 жылдары Қазақстан экспортының Ресейге бағытталған үлесі жылына орташа 39,3%, ал Ресейдің импорттағы үлесі 45,2% болды.

1990-жылдардың екінші жартысынан бастап Еуропа елдерінің Қазақстанның жалпы тауар айналымындағы үлесі 75%-ға дейін жетіп, оның ішінде Еуропалық Одақтың үлесі 30% болды.

2001 жылы Ресейге экспорт 20,2%, ал Еуропаға және Еуроаймаққа тиісінше 31% және 19,8% құрады.