Нарықтық инфляция тепе - теңдігінің қандай түрді қабылдауына байланысты инфляция типтерін ашық және басылыңқы деп айырамыз
Инфляцияның негізгі түрлері: ашық және басылыңқы
Нарықтық инфляция тепе-теңдігінің қандай форма қабылдауына байланысты инфляцияны әдетте екіге бөледі: ашық және басылыңқы (жасырын). Бұл жіктеу бағаның қалай қалыптасатынын және мемлекет нарыққа қаншалықты араласатынын түсіндіруге көмектеседі.
Ашық инфляция
Ашық инфляция еркін баға қалыптасатын экономикаға тән. Ол тауарлар мен қызметтер бағасының үздіксіз әрі байқалатын өсімімен сипатталады.
Егер макроэкономикалық тепе-теңдік сұраным жағына қарай бұзылып, бұл жағдай тұрақты баға өсімімен көрінсе, оны ашық инфляция деп атайды.
Ашық инфляция кезінде жекелеген тауар нарықтарында бағалар белгілі кезеңдерде төмендеуі де мүмкін немесе кемінде өсім қарқыны бәсеңдеуі ықтимал. Яғни, нарық механизмі түбегейлі бұзылмайды, тек оның жұмыс істеу тәртібі өзгереді.
Басылыңқы (жасырын) инфляция
Басылыңқы инфляция (жасырын инфляция) бағаға қатаң реттеу жүргізілетін экономикаға тән. Мұнда инфляция мемлекеттің жалпы баға бақылауы арқылы «жабық» түрде көрініс береді (кейде жалақыға да реттеу әсер етеді).
Баға сұраным мен ұсыным тепе-теңдігінен төмен деңгейде ұсталып тұрса, нарықта теңгерімсіздік пайда болады. Нәтижесінде ақша өз рөлін әлсіретіп, жалпы сатып алу құралы және тауар мен қызметтерді үлестіру өлшемі болудан қалады.
Басылыңқы инфляцияның жиі байқалатын көріністері:
- тауар тапшылығы;
- өнім сапасының төмендеуі;
- ақшаны мәжбүрлі түрде қорландыру;
- көлеңкелі экономиканың дамуы;
- бартерлік мәмілелердің көбеюі.
Қазақстандағы инфляция динамикасы (1993–2003)
Қазақстан Республикасында 1992 жылға дейін жасырын (басылыңқы) инфляция басым болды. Кейін ол ашық қарқынды инфляцияға ұласып, белгілі кезеңде ұшқыр сипатқа дейін жетті.
| Жыл | Инфляция деңгейі | Ескертпе |
|---|---|---|
| 1993 | 2260% | Өте жоғары өсім |
| 1994 | 1258% | Қысқарғанымен, деңгейі аса жоғары |
| 1995 (жыл соңы) | 60,3% | Теңге тұрақтана бастады |
| 1996 | 28,7% | Едәуір төмендеу |
| 1997 | 11,2% | Тұрақтану үрдісі |
| 1998 | 1,9% | Өте төмен деңгей |
| 1999 | 17,8% | Қайта үдеу |
| 2000 | 9,8% | Баяулау |
| 2003 (жыл соңы) | 5,9% | Салыстырмалы тұрақтылық |
Инфляция қарқынына қарай жіктелуі
Бұрын инфляция көбіне төтенше жағдайларда ғана пайда болатын. Мысалы, соғыс кезінде мемлекет әскери шығындарды қаржыландыру үшін қағаз ақшаны көп мөлшерде шығара алатын.
Алайда соңғы екі-үш онжылдықта көптеген елдерде инфляция ұдайы өндіріс процесінің тұрақты факторына айналды. Экономикалық теорияда, әсіресе кейнсшіл бағыттағы экономистер, баяу инфляцияны өндірістің дамуына белгілі бір дәрежеде оң әсер ететін фактор ретінде қарастырады және оны тиімді саясат жүргізудің құралы деп түсіндіреді.
Негізгі деңгейлер
- Баяу инфляция
- Мемлекетке және нарыққа өндіріс пен конъюнктура өзгерістеріне сай бағаларды біртіндеп реттеуге мүмкіндік береді.
- Қарқынды инфляция
- Бағалардың жылына шамамен 20%–200% өсуімен сипатталады. Экономика үшін қиын, бірақ көптеген іскерлік қатынастар әдетте мұндай өсімді алдын ала ескеріп, бейімделуге тырысады.
- Гиперинфляция
- Бағалардың жалпы деңгейі мыңдаған пайызға өсетін шектен шыққан жағдай. Мұнда баға өсімінің қарқыны айналымға шығарылған ақша көлемінің өсімінен бірнеше есе жоғары болады.
Неге гиперинфляцияда баға ақша массасынан да жылдам өседі?
Ақша айналым заңын сипаттайтын теңдікті қолданайық: MV = PQ. Алғаш қарағанда, егер ақша массасы M n есе өссе, баға деңгейі де сонша есе өсуі тиіс сияқты көрінеді.
Бірақ бұл жерде V — ақшаның айналым жылдамдығы — шешуші рөл атқарады. Егер шаруашылық субъектілері ұлттық валютаға сенімін толық жоғалтса, олар қолындағы құнсыз ақшадан мүмкіндігінше тез құтылуға ұмтылады. Соның салдарынан V күрт өседі.
Осылайша айналым жылдамдығының үдеуі айналымға қажет ақша көлемін де арттырады, ал баға өсімінің қарқыны айналымдағы ақша массасының өсімінен сан есе асып кетуі мүмкін.