Еуразиялық одақ
Еуразиялық Одақ идеясының жариялануы және алғашқы негіздемелер
Нұрсұлтан Назарбаев Еуразиялық Одақты (ЕАО) құру жөніндегі жоспарын алғаш рет 1994 жылдың ерте көктемінде Ұлыбританияға жасаған ресми сапары барысында жариялады. Ол халықаралық мәселелерді зерттейтін Корольдік халықаралық қатынастар институтында (Chatham House) сөйлеген сөзінде кеңестік кезеңнен кейінгі кеңістіктің дамуы екі бағытпен қатар жүргенін атап өтті: бір жағынан ұлттық мемлекеттілік орнығып жатты, екінші жағынан ТМД елдері арасында интеграцияға ұмтылыс байқалды. Осыдан келіп, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын реформалау қажеттігі пісіп-жетілгенін, мұның аймақта тұрақтандыру мен қауіпсіздікті күшейтуге және саяси эволюцияны болжау деңгейін арттыруға мүмкіндік беретінін айтты.
Негізгі ой
Интеграция ұлттық мемлекеттілікті жоққа шығармайды; керісінше, аймақтық тұрақтылық пен болжамдылықты күшейтуге қызмет етуі мүмкін.
Назарбаевтың мұндай беделді жиынға шақырылуының бір себебі ретінде Лондонда бұрынғы премьер-министр Маргарет Тэтчердің Қазақстан Президенті туралы жоғары бағасы да аталады: «Әлем бес-алты ғана беделді саясаткерді біледі, Н.Ә. Назарбаев солардың ішінде». Бұл пікір Қазақстан басшысының халықаралық деңгейде танылып келе жатқанын көрсететін символдық белгі ретінде келтіріледі.
Мәскеу мінбері және идеяны тереңдету
Еуразиялық Одақ идеясы кейін М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде профессор-оқытушылар құрамымен кездесуде кеңірек түсіндірілді. Назарбаевтың бұл мінберді таңдауы кездейсоқ емес еді: оның айтуынша, аудиторияда бұрынғы КСРО ғылымының мақтанышы болған ірі ғалымдар отырды. Жаңа интеграциялық құрылым ұсыну үшін әлемге танымал тұлғалардың интеллектуалдық қолдауы маңызды саналды.
Қиын қабылданған ұсыныс
Идея ұсынылғаннан кейін оны ілгерілету оңай болмады: сын көп болды. Дегенмен авторлар «өмірдің өзі» аймақты интеграцияға жетелейді деп есептейді. XXI ғасырда интеграциясыз даму қиын деген тұжырым негізгі уәж ретінде беріледі.
Ұстаным: біртіндеп интеграция және «әртүрлі жылдамдық» қағидасы
Назарбаевтың ұсынысының мәні — ТМД мемлекеттерінің әрқайсысының әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерін ескере отырып, интеграциялық үдерістерді кезең-кезеңімен жүзеге асыру. Бұл көзқарас интеграцияны күшпен жеделдетуге емес, дайындық деңгейі мен ұлттық мүдделерді үйлестіруге сүйенеді.
Еуразиялық кеңістіктің мүмкіндігі
Елбасының пайымдауынша, Қазақстанның географиялық орналасуы — Еуразиядағы жолдардың түйіскен торабы — ауқымдану дәуірінде стратегиялық артықшылыққа айналады. Тарихи мысал ретінде түркі халықтарының Жібек жолы бойымен Еуропа мен Азия арасындағы сауда арнасын ұйымдастыру тәжірибесі аталып, бүгін оны аймақ елдерімен ынтымақтаса отырып қайта жаңғырту қажеттігі көрсетіледі.
Оразәлі Сәбден Еуразиялық Одақтың қалыптасуындағы негізгі принциптердің бірі ретінде болашақ мүше елдердің ұйымға «әртүрлі жылдамдықпен» кіруін атап өтеді. Себебі кеңестік кезеңнен кейінгі елдердің ортақ мүдделерінен бөлек, әрқайсысының ұлттық-мемлекеттік міндеттері болды. Сол міндеттер дұрыс шешілген жағдайда ғана тең құқықты интеграциялық қатынастар орнығады.
Еуропалық тәжірибе: құқықтық негіз және кезеңдік даму
Мәтінде идеяның әлемдік тәжірибемен үндес екені ерекше айтылады. Еуропада экономикалық өркендеу мен демократия мақсатында елдер өзара байланысын күшейтіп, тең құқықты әрі беделді бірлестікке айналғаны мысалға келтіріледі. Әсіресе Германия, Люксембург, Бельгия, Франция және Нидерланд қатысқан «Көмір мен болат» бірлестігінен басталған үдерістің кейін Еуропалық одаққа ұласуы маңызды тәжірибе ретінде сипатталады.
Не алынуы тиіс?
- Құқықтық принципке сүйенген басқару
- Кезең-кезеңімен кеңею және бейімделу
- Экономикалық өзара тәуелділікті тиімді басқару
Неге бұл маңызды?
Еуразиялық Одақтың ТМД ішінде және онымен қатар қалыптасуы посткеңестік кеңістікте тарихи ымыраға келудің тетігі әрі болашақтағы бірлестіктің жоғары деңгейдегі үлгісі болуы мүмкін деген ой ұсынылады.
Егемендікке нұқсан келтірмейтін интеграция
Ұсынылған принциптер қатысушы елдердің мемлекеттік егемендігіне нұқсан келтірмей-ақ экономикалық реформаларды табысты жүргізуге, халықаралық еңбек бөлінісіне белсенді қатысуға және сыртқы экономикалық қызметті дербес атқаруға мүмкіндік беруге тиіс деп түсіндіріледі. Бұл жерде ең басты алғышарт ретінде барлық жаңа тәуелсіз мемлекеттердің өзара теңдігі іс жүзінде мойындалуы керектігі баса айтылады.
Интеграцияның «катализаторлары»
Еуразиялық Одақ идеясы ТМД елдеріндегі интеграциялық үдерістерді жеделдететін фактор ретінде сипатталады. Мысал ретінде Қазақстанның бастамасымен Достастықтың интеграциялық комитетін құру идеясы келтіріледі: мұндай органдар келісімдерді орындауға, бірлескен реформалық бағдарламаларды қабылдауға көмектеседі.
Ортақ мақсаттар: тұрақтандыру, өсу және институционалдық жаңғыру
Мәтінде жаңа тәуелсіз мемлекеттерді ортақ мақсатқа жұмылдыратын бағыттар тізбектеледі: XXI ғасыр басында тұрақтандыруды қамтамасыз ету, одан әрі экономикалық өсімге қол жеткізу; инфляцияны төмендетуді жалғастыру; қаржы секторы мен өнеркәсіпті реформалау; өндірістік инфрақұрылымды жаңарту; құрылымдық және институционалдық реформаларды тереңдету; инвестициялық белсенділікті ынталандыру; заңдылық пен тәртіпті, төлем және қаржы тәртібін нығайту; мемлекеттік реттеу тетіктерін жетілдіру; жергілікті басқаруды күшейту.
Түйін
Интеграция күн тәртібінде тек сыртқы саясат мәселесі ретінде емес, экономиканы қайта құру, басқаруды жаңарту және әлеуметтік тұрақтылықты бекіту құралы ретінде қойылады.
Еуразиялық Одақ: ТМД-дан өзгеше құрылым ретінде
Назарбаев ұсынған жоба ТМД-ның басым тұстарын дамытуға бағытталғаны айтылады: әлеуметтік-экономикалық құрылымдарды жақындастыру, экономикадағы интеграция деңгейін көтеру, сондай-ақ тарихи-мәдени дәстүрлер мен халықтың ділін сақтау және дамыту. Сонымен бірге Еуразиялық Одақ ТМД-дан «мүлде өзгеше» одақ ретінде сипатталады: оның негізінде экономика, қорғаныс және сыртқы саясатты үйлестіретін халықаралық органдар құру идеясы жатады.
Басқару деңгейі
Стратегиялық мәселелерді талқылау үшін мемлекет және үкімет басшыларының ортақ институттарын құру көзделеді.
Заң шығару
Қатысушы елдердің заң шығару қызметін үйлестіруге қатысты жалпы парламент және оған сайлау өткізу мәселесі айтылады.
Негізгі принцип
Теңдік, егемендік пен тәуелсіздікті құрметтеу, әр мемлекеттің дара құқығын сақтау.
Сонымен қатар, мүшелік үшінші елдермен екіжақты қатынастар орнатуға кедергі келтірмеуі тиіс деген ұстаным көрсетіледі. Яғни интеграция сыртқы байланыстарды шектемейтін, керісінше келісімді кеңейтетін механизм ретінде ұсынылады.
Төрт басым бағыт: экономика, гуманитарлық сала, қорғаныс, экология
Жоба посткеңестік мемлекеттер үшін шешімі қиын, жиі қайталанатын мәселелерді жинақтап, бірлескен жұмыстың төрт бағытын ұсынғаны айтылады: шаруашылық-экономикалық, гуманитарлық, қорғаныс және экология салалары.
Экономикалық тетіктер
Экономикалық жалпы кеңістік аясында мәселелерді тиімді шешу үшін арнайы құрылымдар қажет делінеді: шикізат қоры бойынша комиссиялар, мемлекетаралық қаржы-өнеркәсіп топтары мен бірлескен кәсіпорындар жөніндегі комиссиялар, экологиялық және ғылыми-техникалық өзара іс-қимыл қорлары, сондай-ақ мемлекетаралық арбитраж сияқты құралдар ұсынылады.
Гуманитарлық кеңістік
Егемендік алғаннан кейін ғылым, мәдениет және білім салаларындағы ортақ мұраның әлсірегені атап өтіледі. Сондықтан одақ аясында ортақ ақпарат тарату, ғылыми-білім беру және мәдени кеңістік құру, гуманитарлық орталардың байланысын қалпына келтіру ұсынылады.
Қауіпсіздік және жаңа қатерлер
Жаңа ғасырда қауіпті үрдістердің күшейгені айтылады: халықаралық терроризм, діни экстремизм және кей аймақтардағы этносаралық шиеленістер. Осы қауіптер жағдайында ТМД мүшелері үшін ұлттық қауіпсіздікті нығайту және аумақтық тұтастықты сақтау бірінші кезектегі міндет ретінде қойылады.
Ықтимал шешім
Жанжалды аймақтарда шекараны қорғау мен тұрақтандыруды қамтамасыз ету, қорғаныс мәселелерін өзара келісімдер арқылы үйлестіру мүмкіндігі көрсетіледі. Әскери салада қорғаныс министрліктері кеңесі, сыртқы саясатта сыртқы істер министрліктері кеңесі тәрізді үйлестіруші форматтар сөз болады.
Экология: ортақ жауапкершілік
Экологиялық қауіпсіздік ТМД елдері үшін әлі толық шешілмеген, әрі ушығып келе жатқан мәселе ретінде беріледі. Ядролық сынақтардың салдары, әскери полигондардың жұмысы, АЭС-тердің үздіксіз қызметі, өнеркәсіп қалдықтарымен ластану, су шаруашылығы мен суландырудағы қателіктер — мұның бәрі әртүрлі аймақтарда табиғи тепе-теңдіктің бұзылуына әкелгені айтылады.
Неге бірлесіп шешілуі керек?
Қоршаған ортаны қорғау мен экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бір елдің жеке күшімен атқарылмайды; ол ірі инвестициялар мен келісілген саясатты талап етеді.
Институттар: атқарушы құрылымдар және ортақ кеңестер
Күнделікті атқарушы жұмыстар үшін мемлекетаралық атқарушы секретариат құру мүмкіндігі айтылады: ол тұрақты негізде жұмыс істеп, құрамын мемлекет басшылары айқындайды. Сондай-ақ БҰҰ мен ЕҚЫҰ-да бақылаушы мәртебесін иелену, ақпараттық бюроға ерекше орын беру сияқты ұсыныстар келтіріледі.
Білім, ғылым және мәдениет
Ұлттық азшылықтардың құқықтарын қорғау және келісілген білім саясатын қалыптастыру мақсатында білім, мәдениет және ғылым кеңесін құру маңызды қадам ретінде сипатталады.
Азамат үшін өлшем: еркін жүріп-тұру және психологиялық жайлылық
Жобаның маңызды қырларының бірі азаматтардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселелермен байланыстырылады. Назарбаевтың пікірінше, мемлекет басшыларының басты міндеті — азаматтардың тілегі мен сұранысын қамтамасыз ету: ТМД аумағында емін-еркін жүріп-тұру, туыстарымен кедергісіз қатынас жасау, қай жерде тұрып, қай жерде жұмыс істейтінін еркін таңдау мүмкіндігі. Ол мұны қоғамда «психологиялық комфорт» қалыптастыру деп түсіндіреді және оны саяси конъюнктурадан да маңыздырақ деп бағалайды.
Интеграциялық әлеует туралы салыстыру
Елбасы Еуропада кешегі қарсыластардың ортақ мүдде үшін келісімге келгенін еске салып, ондаған жылдар бойы бір елде бірге өмір сүріп, ортақ тіл арқылы араласқан халықтардың интеграциялық мүмкіндігі неге кем болуы тиіс деген риторикалық сұрақ қояды.
Қазақстан мүддесі: геосаясат, экономика және қауіпсіздік
Мәтінде Қазақстанның бұл жобаға мүдделілігінің бірнеше себебі көрсетіледі. Біріншіден, елдің географиялық орны — Еуропа мен Азия арасындағы торап. Екіншіден, экономиканың құрылымдық қайта құрыла бастауы әлеуметтік қиындықтармен қатар жүрді: жұмыссыздық, халық әл-ауқатының төмендеуі, әлеуметтік шиеленістің артуы. Үшіншіден, дәстүрлі өткізу нарықтарын, ең алдымен Ресей нарығын қалпына келтіру қажеттілігі туындады; үзілген шаруашылық байланыстарды қайта жалғау дағдарыс салдарын жеңілдетуге көмектеседі деген үміт айтылады. Сондай-ақ ТМД-ның оңтүстік шебіндегі кейбір аумақтарда қалыптасқан тұрақсыздық факторлары да ескеріледі.