1991 жылы сәуір - мамыр айларында (Новоогоровте) (президенттің резиденцияси) М. С. Горбачев тоғыз одақтас республикалардың басшыларымен келісім жүргізді
Новоогорево келіссөздері және жаңа Одақтық шарт
1991 жылғы сәуір–мамыр айларында Новоогоревода (президент резиденциясында) КСРО Президенті М.С. Горбачев тоғыз одақтас республиканың басшыларымен келіссөз жүргізді. Кездесулердің негізгі тақырыбы — жаңа Одақтық шарттың тағдыры болды.
Келіссөзге қатысушылардың барлығы дерлік «жаңарған Одақ» туралы шартты қолдады. Құжатта Суверенді Мемлекеттердің Одағын құру көзделіп, өкімет органдары мен басқару құрылымын қайта құру, жаңа Конституция қабылдау және сайлау жүйесін өзгерту мәселелері белгіленді. Шартқа қол қою мерзімі 1991 жылғы 20 тамыз болып бекітілді.
Қоғамдағы пікірталас: қолдау мен қарсылық
Жаңа Одақтық шарттың жобасын жариялау және оны талқылау қоғамдағы жікшілдік үрдісін тереңдетті. М.С. Горбачевті жақтаушылар бұл құжат қайшылық деңгейін төмендетіп, елді азамат соғысы қаупінен сақтай алады деп санады.
Алайда бірқатар ғалымдар мен қоғамдық күштер шартқа қарсы шықты. Қарсыластар КСРО-да қалыптасқан халық шаруашылығы кешенінің ыдырауы экономикалық дағдарысты тереңдетеді деп қауіптенді.
1991 жылғы тамыз оқиғалары: ТЖМК-ның құрылуы
Жаңа шартқа қол қоюға санаулы күн қалғанда, реформалық саясатқа қарсы оппозициялық күштер КСРО-ның ыдырауын тоқтатуға әрекеттенді. 1991 жылғы 19 тамызда КСРО-ның жоғары билігіндегі шағын топ М.С. Горбачевті денсаулығына байланысты қызметінен босатты деп жариялап, оның орнына вице-президент Г.И. Янаев тағайындалғанын мәлімдеді.
Төтенше жағдай жөніндегі Мемлекеттік комитет (ТЖМК)
Мемлекетті басқару үшін 8 адамнан тұратын ТЖМК құрылды. Комитет құрамында: вице-президент Г.И. Янаев, премьер-министр В.С. Павлов, қорғаныс министрі Д.Т. Язов және оның орынбасары О.Д. Бакланов, КСРО МҚК төрағасы В.А. Крючков, ішкі істер министрі Б.К. Пуго және басқа да жоғары лауазымды тұлғалар болды.
ТЖМК-ның мақсаты — ауыр экономикалық және саяси жағдайды пайдаланып, билікті өз қолына шоғырландыру еді.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы А. Лукьянов қол қойған ТЖМК-ны қолдауға шақырған үндеу жарияланды. Ал КСРО Президентінің міндетін атқарушы Г. Янаев елде төтенше жағдай 6 айға созылатынын мәлімдеп, халықаралық ұйымдар мен мемлекет басшыларын «түсіністік танытуға» шақырды.
ТЖМК-ның алғашқы қаулысымен барлық қоғамдық-саяси қозғалыстардың қызметіне тыйым салынды. Бұл әрекет іс жүзінде мемлекеттік төңкеріс сипатында бағаланды. Сол кезеңде Қырымда демалып жатқан М.С. Горбачевтің жағдайдан толық хабарсыз болғаны айтылды.
Әлемдік реакция және ішкі қарсылық
ТЖМК әрекетіне әлем жұртшылығының көзқарасы біркелкі болмады. Қырғызстан мен Украина өз аумақтарында жаңа биліктің жарлықтары орындалмайтынын мәлімдеді. Әскер бөлімдерінің бір бөлігі халық жағына шықты.
АҚШ Президенті Д. Буш РКФСР Президенті Б.Н. Ельциннің конституциялық басқаруды қалпына келтіру бағытындағы әрекеттерін қолдады. Еуропа экономикалық қоғамдастығы өкілдері М.С. Горбачевтің қызметіне қайта оралуын талап етіп, талап орындалмаған жағдайда КСРО-ға берілетін көмекті тоқтататынын ескертті. Ал Ирак пен Қытай үкіметтері ТЖМК-ның құрылуын қолдады.
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ахуал
Мәскеудегі тамыз төңкерісіне Қазақстан халқы әртүрлі көзқарас танытты. «Желтоқсан», «Азат» сияқты қоғамдық-саяси ұйымдар ТЖМК-ны айыптады.
1991 жылғы 20 тамызда Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев республика халқына жасаған мәлімдемесінде ТЖМК-ны қолдамайтынын және бұл әрекет Конституцияға сәйкес келмейтінін айтты.
ТЖМК халықтан қолдау таппады. 1991 жылғы 21 тамызда М.С. Горбачев Мәскеуге оралып, билікті қайта қолына алды. ТЖМК-ны құрғандарға қатысты қылмыстық іс қозғалды. Осылайша тамыз төңкерісі күйреді.
Соның салдарынан 20 тамызға жоспарланған одақтық келісімшартқа қол қою жүзеге аспады, Новоогорево үдерісі сәтсіз аяқталды. Тамыз оқиғалары КСРО-ның күйреуін жеделдетті.
Төңкерістен кейінгі өзгерістер: институттар мен ұйымдардың ыдырауы
Осыдан кейін Қазақ КСР Президенті Н.Ә. Назарбаев бірқатар маңызды жарлықтар қабылдады: Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесін құру, Семей ядролық сынақ полигонын жабу, сыртқы экономикалық дербестікті қамтамасыз ету және басқа да шешімдер.
Мемлекеттік төңкерістің сәтсіз аяқталуы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының беделін күрт түсірді. 1991 жылғы 23 тамызда Н.Ә. Назарбаев КОКП ОК Саяси бюросының мүшелігінен шықты. 1991 жылғы 7 қыркүйекте Алматыда өткен партия съезінде Қазақстан Коммунистік партиясын тарату туралы шешім қабылданып, оның орнына Қазақстан Социалистік партиясы құрылды.
Елдегі саяси үдерістер жастар ұйымдарына да әсер етті: комсомолдың беделі әлсіреп, 1991 жылғы қазанда өткен Қазақстан комсомолының XVIII съезі шешімімен ұйым таратылды. Оның орнына Қазақстан Жастар Одағы құрылды. Комсомолдан кейін Қазақстан пионер ұйымы да тарады. Республика кәсіподақтары бірнеше ұсақ ұйымдарға бөлінді.
Осылайша саяси жүйенің дағдарысы ел өмірінде қоғамдық-саяси және демократиялық өзгерістерге жол ашты.