Демографиялық дүмпу кезеңі туралы қазақша реферат
Демографиялық дүмпу: тарихи алғышарттар және мәні
Демографиялық дүмпу — әлемдік ауқымдағы үрдіс. Ол кейде «компенсациялық эффект» (яғни бұрынғы шығынды, олқылықты толтыру қажеттілігі) ретінде сипатталады. Қазақ қоғамына бұл құбылыс Ұлы Отан соғысынан кейін салыстырмалы түрде ертерек келді. Ұзақ құрғақшылықтан соң нөсерлеп жауған жаңбыр секілді, соғыс салдарынан сиреген халықтың санын қалпына келтіруге қуатты серпін берді.
Дегенмен дүмпудің негізгі қуаты шамамен 25 жыл бойы өткен олқылықтарды өтеуге жұмсалды. Соғыс қасіретіне дәл осындай дәрежеде ұшырамаған кейбір Орта Азия халықтары осы кезеңде өз санын екі еседен астам арттырып үлгергенімен, қазақ халқының бұрынғы ең көп саны тек 21 жылда, ал Қазақстан аумағының өз ішінде 31 жылда ғана әрең толықты.
Кезеңдер: шарықтау, баяулау және «қайта жаңғыру»
Демографиялық дүмпудің біртіндеп күшейіп, шарықтау шегі 1960 жылға сәйкес келді. Ал 1970 жылдан бастап оның қарқыны бәсеңдей бастады.
1946–1960 жылдары халық өсімінің қарқыны 1,5–2,0%-дан 4%-ға дейін үдей түсті. Ал 1960 жылдан 1988 жылға дейінгі шамамен 28 жыл бойы өсім бір деңгейде сақталып отырды. Мұны демографиялық үрдістің екінші кезеңі — қайта жаңғыруы ретінде қарастыруға болады.
1970-жылдары туу деңгейі төмендегендіктен, туған балалардың абсолюттік саны біршама азайды. Соған қарамастан, 1980–1990 жылдары шамамен жиырма жыл бойы белгілі бір тұрақтылық байқалды. 1990-жылдардың екінші жартысынан бастап өсім қайта көтерілуі мүмкін деген болжамдар да айтылды.
1970–2000: ұлттық санаға әсер еткен демографиялық межелер
1970–2000 жылдар аралығындағы отыз жылдық кезеңнің тарихи маңызы зор. Бұл уақыт тек ғасыр ауысуымен ғана шектелмей, жаңа мыңжылдыққа жақындаған ірі күнтізбелік межені де қамтыды.
10 миллиондық меженің символдық салмағы
1990 жылдың ортасында әлемдегі қазақтардың жалпы саны 10 000 000 адамға жетті. Бұл көрсеткіш тек сандық өсімді ғана білдірмей, ұлттық сананы көтеріп, дүниенің әр түкпіріне шашыраған қазаққа ұлттық тұтастық сезімін жаңаша ұғындырды.
Санның санаға тікелей әсер ететіні осы кезеңде айқын сезілді.
1970 жылдар: этникалық құрам және демографиялық бетбұрыс
1970 жылға қарай Қазақстан халқы 13 млн адамнан асып, шамамен 40%-ға жуық өсті. Сол кезеңдегі этникалық құрылым мынадай болды:
Қазақстан халқының құрамы (1970 ж. шамасы)
| Этнос | Саны (мың) | Үлесі |
|---|---|---|
| Орыс | 5522 | 42,5% |
| Қазақ | 4234 | 32,6% |
| Украин | 333 | 7,2% |
| Неміс | 858 | 6,6% |
| Татар | 288 | 2,2% |
| Өзбек | 216 | 1,7% |
| Беларус | 198 | 1,5% |
| Ұйғыр | 121 | 0,9% |
| Корей | 81 | 0,6% |
| Әзірбайжан | 58 | 0,4% |
| Басқалар | 498 | — |
1939, 1959 және 1970 жылдардағы халық санағы аралығында Қазақстандағы ең көп этнос — орыстар болды. 1939–1970 жылдары орыстар, украиндар және белорустарды қосып санағанда, халықтың басым бөлігі осы топқа тиесілі еді.
1969–1970: қазақ халқы дамуындағы бетбұрыс
- табиғи өсімнің салыстырмалы түрде жоғары болуы;
- көші-қон экспансиясы қарқынының төмендеуі;
- келушілерге қарағанда кетушілер санының артуы.
Нәтижесінде қазақтардың жалпы саны өсумен бірге, республика халқы құрамындағы үлес салмағы да тұрақты түрде арта бастады.
Белгілі деректер бойынша, қазақтардың үлесі 1897–1959 жылдары 81,1%-дан 30%-ға дейін төмендеген. Ал 1959–1970 жылдары республикадағы қазақтардың саны 1446,9 мың адамға өсіп, бұл шамамен 51,9% болды. Осылайша ХХ ғасырдың 60-жылдары қазақтардың табиғи өсімі күшейіп, болашақта өз этностық территориясында саны басым халыққа айналуының негізі қаланды.
Урбанизация: этностар арасындағы алшақтықтың азаюы
1970 жылға қарай негізгі этностардың урбанизация деңгейіндегі айырмашылық едәуір қысқарды. 1926 жылы қазақтар мен орыстардың урбанизациялану деңгейіндегі алшақтық шамамен 10 есе болса, 1970 жылы екі еседен сәл ғана асты.
Бұл өзгерістерге республиканы индустрияландыру, ауыл шаруашылығын ұжымдастыру, КСРО аясындағы мәдени саясат және әлеуметтік-экономикалық жаңғыру ықпал етті. Орыстар, татарлар, корейлер негізінен қала этностары болып қалса, қазақтар, немістер, өзбектер, әзірбайжандар көбіне ауылдық-селолық ортада шоғырланды.
1959–1970: қала тұрғындарының үлесінің өсуі
Республика бойынша қала халқының үлесі 6,5 пайыздық тармаққа артты. Бұл өсім орыстарда, украиндарда, корейлерде және әзірбайжандарда салыстырмалы түрде жылдамырақ болды.
1989: урбанизация деңгейлері
- Қазақтар — 38,4%
- Немістер — 49,1%
- Өзбектер — 37,3%
- Ұйғырлар — 34,2%
- Неғұрлым урбанизацияланғандар: орыстар (77,8%), украиндар (65,3%), татарлар (77,2%), белорустар (61,6%), корейлер (84,2%).
1979–1989 жылдары бұрын аграрлық сипатта болған этностардың ішінде қазақтардың, ұйғырлардың және өзбектердің урбанизациялану деңгейі жылдам өсті. Дегенмен әлеуметтік-экономикалық даму тұрғысынан екі топ арасындағы айырмашылық толық жойылды деуге әлі ерте еді.
Көші-қон: бәсендеу, теріс сальдо және тарихи отанға оралу
1951–1970 жылдары КСРО-ның өзге өңірлерінен Қазақстанға бағытталған көші-қон біртіндеп бәсендеді: кей кезеңдерде келушілер санының артықтығынан, кейінірек кетушілер басымдығына дейін өзгерістер болды. Сонымен қатар 1955–1959 жылдары және 1962 жылы Қытайдан қазақтардың кері көшіп келуі байқалды.
1970–1990: кетушілер санының өсуі
1970 жылы республикадан көшіп кетушілер саны шамамен 35 мың болса, 1988 жылы 95 мыңға жетті. 1985–1988 жылдары бұл үрдіске саяси ахуалды кейбір топтардың өздері үшін қолайсыз деп бағалауы да ықпал етті.
1988 жылдан бастап КСРО-да эмиграцияға қойылған шектеулер әлсірей бастады. Сол жылы эмиграция көлемі 92,3 мың адамға дейін өсіп, бұл үдерісте еврейлер мен гректердің кетуі де байқалды. 1989–1990 жылдары республикааралық теріс көші-қон көлемі 46,8 мыңнан 36,6 мыңға дейін азайғанымен, жалпы үрдіс күрделі күйінде қалды.
1989 жылдан кейін: қазақтардың тарихи отанына шоғырлануы
1989 жылдан бастап қазақтардың Өзбекстаннан (әсіресе Қарақалпақстаннан), Ресейден, Түрікменстаннан көшіп келуі күшейді. 1991 жылы Моңғолиядан қазақтардың келуі басталып, шамамен 12,5 мың адам қоныс аударды, ал 1991–1992 жылдары бұл көрсеткіш 41 мыңға жетті.
1991 жылдан бастап көші-қон құрылымында жаңа құбылыс айқындалды: Қазақстаннан қазақ емес халықтардың кетуі азайып, керісінше көрші елдерден қазақтардың келуі артты.
Жүргізілген есептеулер бойынша, этностық көші-қон алмасуы нәтижесінде 1991 жылы қазақтар шамамен 41 мың адамға көбейіп, орыстар 24 мың адамға азайды. Орыстардың Қазақстанға қоныстануы көбіне солтүстік облыстармен байланыстырылса, оңтүстік пен батыстан, сондай-ақ кейбір өңірлерден орыс тілді халықтың кетуі байқалды.
Туу көрсеткіші және табиғи өсім: этнодемографиялық ерекшеліктер
1926–1979 жылдар аралығындағы жалпы үрдістер демографиялық мінез-құлықтың біртіндеп жақындаса бастағанын көрсетеді. Орыстар, украиндар және белорустар 1920-жылдардың ортасынан бастап бала тууды азайту тәжірибесін қалада ғана емес, ауылда да кеңінен қолдана бастады. Бұған көші-қонның күшеюі, әйелдердің қоғамдық еңбекке тартылуы, урбанизация, әлеуметтік-экономикалық өзгерістер ықпал етті.
1939–1955 жылдары жасанды түсікке тыйым салынғанына қарамастан, туу деңгейін төмендету үрдісі толық тоқтамады. 1959 жылдан кейін Қазақстандағы негізгі көпшілік болған славян этностары арасында бала туу көрсеткіші төмендей түсті.
1979–1989: өсім құрылымы және қазақтардың үлесі
1979–1989 жылдардағы халықтың жалпы өсімінде қазақтардың үлесі шамамен 70%, орыстардікі 13%, немістердікі 3% болды. Осы кезеңде қазақтар 23,5%, орыстар 3,9%, немістер 6,4%, өзбектер 26,1%, ұйғырлар 25,3%, корейлер 12,3% өсім көрсетті.
Қазақ отбасыларындағы бала саны уақыт өте төмендеу үрдісін көрсетті. Қазақ әйелінің жиынтық туу көрсеткіші 1979 жылғы 5,787 деңгейінен 1989 жылы 3,584-ке дейін азайды. Дегенмен қазақтар арасында табиғи өсім жоғары болып қала берді: мысалы, 1962 жылы 110 мың, 1979 жылы 125 мың, 1989 жылы 162 мың адамға жуық табиғи өсім тіркелгені туралы деректер келтіріледі.
Сонымен бірге Қазақстандағы орыстар, украиндар және немістердің жас құрылымы салыстырмалы түрде егде болып, туу көрсеткіші төмендеу, табиғи өсімі баяулау сипат алды. Бұл айырмашылықтар бірқатар облыстарда этнодемографиялық басымдықтың әркелкі көрінуіне әсер етті.
Ішкі қозғалыс және қорытынды үрдістер
1980-жылдардан бастап қазақтардың Қазақстанның оңтүстігінен солтүстігіне, сондай-ақ батысынан солтүстігіне қоныс аудару үрдісі байқала бастады. Сонымен қатар Ресейден, Орта Азиядан, Моңғолиядан және басқа елдерден қазақтардың Қазақстанға қайтып келуінің үздіксіз жүріп отырғаны да аталады.
Түйін
Қазақ қоғамындағы демографиялық дүмпу соғыстан кейінгі жоғалтуларды өтеуден басталып, 1960 жылдары шарықтауына жетті, 1970-жылдардан кейін бәсеңдей отырып жаңа сипаттағы тұрақтану мен қайта жаңғыру кезеңдеріне ұласты. Бұл үдерістер халық санының ғана емес, ұлттық сана мен қоғамдық құрылымның өзгерісіне де тікелей ықпал етті: урбанизация, көші-қон бағыттары, этникалық құрам және туу деңгейі өзара байланыста дамыды.