Көп бағыныңқылы сабақтас
Көп құрамды құрмалас сөйлемдер туралы
Көп құрамды құрмалас сөйлемдердің құрамында, аты айтып тұрғандай, кемінде үш жай сөйлем болады. Мұндай құрылымдар ойды кеңейтіп, себеп–салдар, мезгіл, шарт сияқты қатынастарды қатар өрбітуге мүмкіндік береді.
Көп бағыныңқылы сабақтас
Құрамында екі немесе одан да көп бағыныңқы және бір басыңқы сөйлемі бар сабақтастың түрі көп бағыныңқылы сабақтас деп аталады.
Көп бағыныңқылы сабақтастың мағынасы дара бағыныңқылы сабақтасқа қарағанда күрделірек болады, өйткені бірнеше бағыныңқы компонент бір басыңқы ойды әр қырынан нақтылап, толықтырады.
Түрлері: бағыныңқылардың басыңқымен байланысуына қарай
Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас
Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтаста әр бағыныңқы сөйлем басыңқымен тікелей байланысады. Бағыныңқыларының мағыналық сипатына қарай бұл түр өз ішінде екіге бөлінеді:
Бірыңғай жарыспалы бағыныңқы
Ертеңіне тұрсақ, жел басылып, бұлт ашылып, маужыраған бір күн басталыпты. (С.М.)
Әр алуан жарыспалы бағыныңқы
Жиын есіне түскенде, бетінен оты шықса да, мұғалімнің сөзіне көнбесіне Бектайдың шарасы болмады. (М.И.)
Сатылы көп бағыныңқылы сабақтас
Сатылы көп бағыныңқылы сабақтаста әр бағыныңқы сөйлем басыңқымен бірден байланыса алмайды. Байланыс сатылап құрылады: бірінші бағыныңқы екіншісімен, екіншісі үшіншісімен (т.т.) байланысып барып, соңында басыңқы сыңарға ұласады.
Мағыналық ерекшелік
Бұл құрылым ойдың бірінен бірі туындап, бір тізбекпен дамуын көрсетеді. Нәтижесінде күрделі себептестік, шарттылық немесе мезгілдік қатынастар жүйелі түрде өріледі.
Қорытынды
Көп құрамды құрмалас сөйлемдер, соның ішінде көп бағыныңқылы сабақтастар, сөйлеу мен жазуда ойды жан-жақты жеткізуге қызмет етеді. Бағыныңқылардың басыңқымен байланысу тәсіліне қарай олар жарыспалы және сатылы болып бөлінеді; бұл айырмашылық құрмалас сөйлемнің құрылымын да, мағыналық өрісін де айқындайды.