Сызықтық перспективаның бейнелеу ережелері мыналар
Кеңістіктік ойлауды дамытудың өзегі: перспектива
Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы оқушылардың кеңістік туралы ойлау қабілетін дамытуды педагогикадағы маңызды міндеттердің біріне айналдырды. Бүгінде көптеген мамандықтар техникамен жұмыс істеуді талап етеді. Сондықтан баланы ерте жастан кеңістікті елестету негіздеріне үйрету — ғылым мен техниканың «тілін» ертерек меңгеруге жол ашады.
Оқушылардың кеңістіктік ойлауын дамыту перспектива заңдылықтарын оқытумен тығыз байланысты. Дегенмен жалпы білім беретін мектептерде перспективаны оқыту мен оны бейнелеуге үйретудің әдістемелік мәселелері әлі де толық жүйеленіп болған жоқ. Себебі перспектива мазмұнын анық ашып, жас ерекшеліктеріне сай іріктеп беру және оны оқыту жолдарын әдістемелік тұрғыдан талдау қажет.
Неге дәл перспектива?
Перспектива — табиғатта көзімізге қалай көрінсе, қағаз бетінде де соған сәйкес бейнелеудің заңдылықтары. Кәсіби суретшілердің жұмыстарын қарағанда кеңістіктің тереңдігі айқын сезіледі: бір зат жақын, екіншісі алыс болып көрінеді. Бұл әсер суретшінің арнайы бейнелеу тәсілдері арқылы жазықтықта кеңістікті иллюзиялық түрде көрсетуінен туады.
Негізгі анықтама
Перспектива — бізден алыстаған сайын өлшемдердің кішірейіп көрінуі және түстердің өзгеріп қабылдану құбылысы.
Практикалық мәні
Перспектива заңдарын меңгеру көріністің тереңдігін сенімді беруге және кеңістікті дұрыс құруға көмектеседі.
Перспективаның негізгі түрлері
Сызықтық перспектива
Көрушіден алыстаған сайын зат бөлшектерінің және сызықтар арақашықтығының кішірейіп көрінуі.
Фронталь перспектива
Заттың бір беті толық көрінеді, қалған жақтары айқын көрінбейді (мысалы, затқа тура алдынан қарағанда).
Бұрыштық перспектива
Заттың бір бұрышы және екі-үш қабырғасы анық көрінеді.
Ауа перспективасы
Алыстаған сайын түстердің солғындап, бұлыңғырланып көрінуі және жалпы реңктің өзгеруі.
Жарық пен көлеңке перспективасы
Жарық көзінен алыстаған сайын жарық деңгейінің көмескіленуі, ал көлеңкелердің солғындауы және контрасттың әлсіреуі.
Сызықтық перспектива заңдылықтары (мектеп деңгейінде)
- Белгілі бір бұрышпен көкжиек сызығына бағытталған параллель сызықтар бір нүктеге барып түйісіп көрінеді.
- Параллель сызықтардың түйісу нүктесі әрдайым көкжиек сызығында жатады.
- Көкжиекке жақындаған сайын параллель сызықтардың арақашықтығы бір-біріне жақындай түседі (мысалы, теміржол рельстері мен шпалдары).
- Көрушіден алыстаған сайын вертикаль бағыттағы өлшемдер мен арақашықтықтар кішірейіп көрінеді.
- Көкжиек сызығы — көз деңгейін білдіретін сызық. Көкжиектен төмен орналасқан бағыттар төменнен жоғары қарай, ал көкжиектен жоғары орналасқан бағыттар жоғарыдан төмен қарай еңіс болып қабылданады (мысалы, қала көшесіндегі көпқабатты үйлердің жоғарғы және төменгі контурлары).
Ауа перспективасының заңдылықтары
- Жақындағы заттардың түстері ашық әрі айқын, ал алыстағылар солғын және жинақталған реңк ретінде қабылданады.
- Жақындағы заттар анық көрінеді, алыстағылар бұлыңғыр және көмескі қабылданады.
- Жақындағы түстер табиғи қалпында көрінсе, алыста әртүрлі түстердің біреуі басым болып, қалғандары соған жуық реңктерге «жиналады».
- Қашықтағы ашық түстер өз түсінен сәл күңгірт, ал қашықтағы қараңғы түстер жақындағы қараңғы түстерге қарағанда сәл ашығырақ болып көрінеді.
Жарық пен көлеңке перспективасының қағидалары
- Жарық көзінен алыстаған сайын зат бетіндегі жарық деңгейі солғындап көрінеді.
- Жарық көзі мен бақылаушының арасындағы заттар, басқа заттарға қарағанда, өз түсінен күңгірттеу болып қабылдануы мүмкін.
- Егер бақылаушы зат пен жарық көзінің ортасында орналасса, зат бетіндегі жарық өз реңкінен де жарығырақ болып көрінуі ықтимал.
Перспективаны бейнелеудің негізгі ұғымдары
Тірек ұғымдар
- Картина жазықтығы
- Бейнеленетін зат пен суретшінің көзі арасындағы ойша алынған вертикаль жазықтық.
- Көкжиек сызығы
- Суретшінің көз деңгейін білдіретін сызық.
- Көру нүктесі
- Сурет салушының затты бақылайтын нүктесі немесе орны.
Кеңістікті құру элементтері
- Шығу нүктесі
- Өзара параллель түзулердің алыстаған сайын бір-біріне жақындап, көкжиек сызығында түйісетін нүктесі.
- Көру деңгейі
- Суретшінің көз деңгейін білдіретін, ойша алынған жазықтық.
- Оқытудағы қолданылуы
- Нұсқаға қарап және тақырыптық сурет салу сабақтарында мұғалім бұл ұғымдарды үнемі көрсетіп, бағыт беріп отырады.
Бейнелеу ережелері: қысқа, бірақ нақты
Сызықтық перспектива ережелері
- Алыста тұрған заттар кіші өлшеммен бейнеленеді.
- Көкжиекке параллель сызықтар қағаз бетінде де көкжиекке параллель беріледі.
- Вертикаль орналасқан параллель сызықтар қағаз бетінде де вертикаль болып қалады.
- Көкжиекке белгілі бұрышпен бағытталған параллель сызықтар көкжиектегі бір шығу нүктесіне қарай жинақталып бейнеленеді.
- Конус, цилиндр тәрізді формалардағы шеңберлер перспективаға сай сопақша (овал) түрінде көрінеді.
Ауа перспективасы ережелері
- Кеңістікті көрсету үшін жақындағы бейнелерді анық, алыстағыларды солғын етіп бояу керек.
- Жақындағы контурларды айқын, алыстағыларды жұмсартып, бұлыңғырлату қажет.
- Алыстағы ашық түстерді сәл күңгірттеу, ал алыстағы қараңғы түстерді сәл ашығырақ беру орынды.
- Жақындағы заттар көлемді болып оқылса, өте алыстағылар тегіс жазықтық сияқты қабылданады — осы әсерді бояумен және сызықпен беру керек.
- Жақын жоспар қанық түстермен, ал алыс жоспар солғын реңктермен жазылады.
Жарық пен көлеңке перспективасы ережелері
- Жақындағы заттардың жарығын, алыстағы заттарға қарағанда, күштірек етіп беру керек.
- Алыстағы беттердегі контраст жақындағыға қарағанда әлсіз болады — оны жұмсартып көрсету қажет.
- Жақындағы көлеңкелер айқынырақ, ал алыстағылары солғындау бейнеленеді.
Форма туралы түсінік: перспективаға тірек
Перспектива заңдылықтары мен бейнелеу ережелерін меңгерту заттың формасы туралы түсінік берумен қатар жүреді. Кеңістіктегі кез келген заттың белгілі бір формасы болады. Форма ерекшелігіне қарай заттар көлемді немесе жазық болып қабылданады.
Көлемді (3D) формалар
Биіктігі, ені, тереңдігі (қалыңдығы) бар үш өлшемді денелер. Бұл өлшемдер көлем сипатын береді (жәшік, чемодан, үстел, бидон, кастрөл т.б.).
Жазық формалар
Көлемі айқын байқалмайтын заттар (қағаз парағы, жалауша, дәптер, сызғыш, жапырақ т.б.). Көбіне төртбұрыш, үшбұрыш, шеңбер сияқты геометриялық пішіндерге ұқсастығымен танылады.
Симметрия және шығу тегі
Көптеген формалар симметриялы: ойша екіге бөлгенде екі ұқсас бөлік шығады. Формалар сондай-ақ жасанды (адам жасаған) және табиғи (өсімдік, жануар, тау, тас т.б.) болып бөлінеді.
Оқыту ауқымы және ұйымдастыру
Перспективаны оқыту және бейнелеу ережелерін үйрету — бейнелеу өнері әдістемесіндегі күрделі мәселелердің бірі. Перспектива туралы түсініктерді беру 1–6-сыныптарды қамтиды және бір ғана сабақпен шектелмейді.
Қай жерде меңгертіледі?
- Нұсқаға қарап сурет салу
- Тақырыптық сурет салу
- Сәндік сурет салу
- Өнер туралы әңгіме сабақтары
- Сыныптан тыс жұмыстар, табиғат аясына экскурсия
Тиімді тәсілдер
- Көрмелерге апарып, кәсіби суретшілер шығармаларындағы перспективалық құрылысты талдау
- Көрнекі құралдарды жүйелі қолдану және кабинет қабырғасына іліп қою
- Жаттығуларды қарапайым геометриялық денелерден бастап күрделі композицияларға дейін кезең-кезеңімен ұйымдастыру
Көрнекіліктер оқушының бейнелеуіне бағыт беріп қана қоймай, перспектива құбылысы туралы образдық ойлауын дамытады. Жаттығулар жүйесі де маңызды: алдымен қарапайым денелер, кейін бірнеше заттан тұратын қойылым, тақырыптық жұмыста жануарлар мен адамдарды кеңістікте орналастыруға дейін жалғасады. Сабақ барысында мұғалім сызықтық, ауа, жарық пен көлеңке перспективаларының ережелерін үнемі еске салып, нақтылап отырады.
Нәтиже: кеңістіктік ойлау және оқу жетістігі
Эксперимент сабақтарында қолданылған әдістемелік жүйе оқушылардың кеңістікті дұрыс қабылдауын және бейнелеу дағдыларын күшейтетіні байқалады. Олар заттарды қағаз бетіне дұрыс орналастыруды, өлшемдердің қашықтыққа байланысты өзгеруін және түстердің алыстаған сайын құбылуын сенімді түсінуді үйренеді. Сонымен бірге өнер туындыларындағы кеңістіктің берілуін талдаудың бастапқы негіздерін меңгереді.
Қалыптасатын дағдылар
- Кеңістіктегі формаларды бейнелеу
- Жоспарлармен жұмыс істеу (жақын/орта/алыс)
- Тон, реңк, контраст арқылы тереңдік беру
Кең әсері
Перспективаны меңгеру оқушылардың кеңістіктік ойлауын дамытып, жалпы білім беретін мектептегі басқа пәндердің білім негіздерін игеруге де оң ықпал етеді.