Өндірістік шығындардың жіктелуі
Шығындар және фирманың өндірістік шешімдері
Фирманың рынокқа ұсынатын өнім көлемі тікелей екі негізгі факторға байланысты: өнімді өндіруге кететін шығындарға және сол өнімнің рыноктағы сатылу бағасына. Осыдан шығатын қорытынды — өндіріс пен сатуға жұмсалатын шығындарды дәл білу кәсіпорынның шаруашылық жүргізудегі тиімділігін бағалаудың ең маңызды шарттарының бірі.
Анықтама
Шығындар — фирманың өндірістік және коммерциялық қызметін жүзеге асыру үшін өндіріс факторларына жұмсайтын ақшалай шығыстары. Шығындар өндіріс процесінде нақты шектеу қоятын фактор ретінде шешім қабылдауда ерекше орын алады.
Фирма шығындарының негізгі түрлері
Өндірістік белгісі бойынша фирма шығындары үш негізгі түрге бөлінеді:
1) Өзіндік құнды құрайтын ағымдағы шығындар
Өнімді өндіру және сатуға кететін шығындар. Бұлар капиталдың ауыспалы айналымы барысында сатудан түскен ақшалай түсім арқылы жабылатын ағымдағы шығындар.
2) Өндірісті ұлғайту және жаңарту шығындары
Әдетте жаңа өнімді игеруге немесе өндірісті жаңғыртуға бағытталатын бір жолғы, ірі көлемді күрделі қаржы жұмсалымдары.
3) Әлеуметтік-мәдени және тұрмыстық қажеттіліктерге жұмсалатын шығындар
Әлеуметтік-мәдени бағыттағы іс-шаралар, тұрғын үй, тұрмыстық қызмет көрсету және соған ұқсас қажеттіліктер. Мұндай шығындар, негізінен, пайданың есебінен қалыптасатын арнаулы қорлар арқылы қаржыландырылады.
Өндірістік шығындардың жіктелуі
Шығындарды дұрыс басқару үшін оларды әртүрлі белгілер бойынша жіктеу қолданылады. Төменде өндірістік шығындарды сыныптаудың кең тараған өлшемдері берілген.
| Сыныптау белгісі | Шығындардың бөлшектенуі |
|---|---|
| 1) Экономикалық элементтер | Шығындардың экономикалық элементтері |
| 2) Өзіндік құнның статьялары | Өзіндік құнның калькуляция статьялары |
| 3) Технологиялық процеске қатыстылығы | Негізгі және қосымша процеске қатыстылығы |
| 4) Құрамы | Бірэлементтік және кешенді |
| 5) Өнімнің өзіндік құнына қатысу тәсілі | Тікелей және жанама |
| 6) Өндірістік процестегі рөлі | Өндірістік және өндірістен тыс |
| 7) Мақсатқа сәйкес жұмсалу сипаты | Өндірістік және өндірістік емес |
| 8) Жоспарға қатысу мүмкіндігі | Жоспарлы және жоспардан тыс |
| 9) Өнім көлеміне тәуелділігі | Тұрақты және ауыспалы |
| 10) Шығу мерзімділігі | Күнделікті және бір жолғы |
| 11) Өнімнің дайындық деңгейіне қатысы | Аяқталмаған өндіріс шығындары және дайын өнім шығындары |
Тұрақты және ауыспалы шығындар: практикалық маңызы
Практикада шығындарды тұрақты және ауыспалы түрлерге бөлу ерекше маңызды. Бұл бөлініс өндіріс көлемін жоспарлау, баға белгілеу және пайданы болжау кезінде шешуші рөл атқарады.
Тұрақты шығындар
Белгілі бір кезең ішінде жалпы сомасы өнімді өндіру және сатудың көлемі мен құрылымына тікелей тәуелді болмайтын шығындар.
- міндетті заемдық төлемдер;
- есепті төлемдер;
- ғимараттар мен жабдықтардың амортизациясы;
- сақтандыру жарналары және басқа шығындар.
Маңызды ерекшелік: тұрақты шығындар кей жағдайда өндіріс мүлде тоқтаған кезде де төленуі мүмкін.
Ауыспалы шығындар
Өнім өндіру көлемі мен сатылуына тікелей тәуелді түрде өзгеріп отыратын шығындар.
- еңбекақыға жұмсалатын шығындар;
- шикізат және материалдар;
- отын мен энергия;
- көлік қызметі және басқа шығындар.
Ауыспалы шығындарды кәсіпкер өндіріс көлемін өзгерту арқылы икемді түрде басқара алады.
Негізгі айырмашылық
Тұрақты шығындар, жалпы алғанда, өндірілмеген өнімге де қатысты төленуі мүмкін. Ал ауыспалы шығындар өндіріс көлемімен бірге өзгеретіндіктен, оларды басқару өндірістік шешімдердің тиімділігін арттырудың маңызды құралы болып табылады.