Қазақстанның халықаралық байланысының дамуы

Егемен Қазақстанды дүниежүзілік қауымдастықтың тануы

1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздік туралы Декларацияны жариялап, әлемдік қауымдастыққа толыққанды енуге жол ашты. 1992 жылғы қаңтардан бастап республика 9 шет мемлекетпен дипломатиялық қатынас орнатты. Тәуелсіз Қазақстанды ең алғаш болып бауырлас Түркия Республикасы таныды.

1992 жылдың ортасы

30+

Мемлекет тәуелсіздігін мойындаған елдер қатары кеңейді: АҚШ, Қытай, Иран, Пәкістан, Канада, Швейцария және басқалар.

1999 жылдың басы

150

Қазақстанды таныған мемлекеттер саны 150-ге жетіп, 106 мемлекетпен дипломатиялық қатынас орнатылды.

Өкілдіктер

30+

Қазақстан шет елдерде 30-дан астам дипломатиялық және консулдық өкілдік ашты.

Алматы мен Астанада 50-ден астам шетелдік елшілік, сондай-ақ халықаралық және ұлтаралық ұйымдардың 16 өкілдігі жұмыс істейді. Сыртқы саясат ведомствосы ұлттық мүддені жалпыадамзаттық құндылықтармен үйлестіретін дипломатиялық бағытты қалыптастыруға кірісті.

БҰҰ-ға мүшелік және Азиядағы қауіпсіздік күн тәртібі

1992 жылғы 3 наурызда Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) мүшесі болып қабылданды. Сол жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында Н.Ә. Назарбаев ЕҚЫҰ (ОБСЕ) үлгісіндегі ұйымды Азияда да құру туралы ұсынысын білдірді.

2002 жылғы маусым

Алматыда сенім шаралары және өзара іс-қимыл туралы саммит өтті. Жұмысқа 16 мемлекет басшысы қатысты, оның ішінде Қытай, Үндістан, Ресей, Иран, Түркия секілді ірі державалар болды.

Саммиттің маңызы

Қатысушы елдердің экономикалық әлеуеті жоғары.
Жалпы аумақ: 38,8 млн км² (Еуразияның шамамен 89%).
Халық саны: 2,8 млрд адам (әлем халқының шамамен 45%).

Қазақстанның халықаралық байланысының дамуы

Қазақстанның сыртқы саясатындағы негізгі басымдықтар үш бағытқа шоғырланды:

1 ТМД, Азия және Еуропа елдерімен, АҚШ-пен, Тынық мұхит және Таяу Шығыс аймағы мемлекеттерімен халықаралық байланысты кеңейту.
2 Мәдени және экономикалық байланыстарды күшейтіп, озық өркениетті елдер қатарына қосылу.
3 Ең жақын әрі ірі көршілермен тұрақты әрі нәтижелі қарым-қатынас орнату: солтүстікте Ресеймен, шығыста Қытай Халық Республикасымен.

Қазақстан үшін ТМД елдерімен тығыз ықпалдастық ерекше маңызды болды. 1994 жылы Орталық Азия экономикалық қауымдастығы құрылды (Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, кейін Тәжікстан). Қоғамдық және әлеуметтік-экономикалық өмірдегі дағдарыстар ТМД аясында интеграцияның жаңа тетіктерін іздеуді күшейтті.

Қазақстан–Ресей байланыстары

Негізгі құжаттар

1992 жылғы 25 мамыр: достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт.
1995 жылғы 20 қаңтар: ынтымақтастықты кеңейту туралы декларация.
1996 жылғы 27 сәуір, Алматы: екіжақты бірлескен декларация.
1998 жылғы 6 шілде, Мәскеу: “Мәңгі достық пен ынтымақтастық туралы” декларация (XXI ғасырға бағдарланған).

Декларациялардың өзегі

Екі елдің егемендігі мен тәуелсіздігін өзара құрметтеу.
Аумақтық тұтастықты сақтау және ішкі істерге араласпау қағидаты.

Нәтижелер

Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі мәселесін ілгерілету.
Қаржылық өзара келіспеушіліктерді реттеу.
Байқоңыр ғарыш айлағын бірлесіп пайдалану мәселелерін қарастыру.

Қазақстан–Қытай байланыстары

1992, тамыз

Қазақстан Президентінің Қытай Халық Республикасына алғашқы сапары өтіп, екіжақты байланыстың негізгі арналары ашылды.

1994, сәуір

1718 шақырымдық шекараны заңдастырып белгілеу (делимитация) туралы келісімге қол қойылды.

1996, сәуір

Алғашқы Шанхай келісімі өтті (Ресей, Қытай, Қазақстан, Тәжікстан, Қырғызстан): шекараларды бұзбау, бейтарап аймақты 100 км-ге дейін айқындау мәселелері қаралды.

Энергетикалық ынтымақтастық және шекараны нақтылау

1997 жылғы 25 қыркүйекте Алматыдағы келіссөздер нәтижесінде Батыс Қазақстан мен Батыс Қытайды жалғайтын мұнай құбырын жүргізу жөніндегі шартқа қол қойылды. Қытай үкіметі бұл жұмысқа 9,5 млрд АҚШ долларын жұмсауға келісті. 1998–1999 жылдары жасалған келісімдер арқылы шекараны нақтылау негізінен аяқталды.

Қазақстан–АҚШ байланыстары

Қазақстанның сыртқы саясатында АҚШ-пен қарым-қатынас ерекше орын алды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда АҚШ Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін таныды. Кейінгі кезеңде АҚШ Қазақстан экономикасындағы ірі инвесторлардың біріне айналды.

Экономикалық әріптестік

1997 жыл: экономикалық әріптестік бағдарламасы қабылданды.
Қарашығанақ кеніші бойынша келісімдер.
Каспий қайранын бөлісу мәселелері бойынша уағдаластықтар.

1999 жыл, желтоқсан

Екіжақты келісімдерде серіктестікті одан әрі дамыту, АҚШ тарапынан демократиялық және экономикалық жаңғыруға қолдау көрсету, аймақтық және жаһандық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейту мәселелері қаралды.

Білім және мәдениет саласындағы қолдау

АҚШ Қазақстанға мәдениет пен білімді дамыту бағытында да қолдау көрсетті. “Болашақ” бағдарламасы аясында қазақстандық студенттер АҚШ, Франция, Германия сияқты елдердің оқу орындарында білім алды.

Қазақстан және дүниежүзілік қауымдастық: қарусыздану мен қауіпсіздік

КСРО тарағаннан кейін ядролық қарудың негізгі бөлігі Ресей аумағында шоғырланды. Қазіргі әлемде ядролық қаруға ие бес держава бар: АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Франция.

1993

Президент Н.Ә. Назарбаев Лиссабон хаттамасына қол қойды. Қазақстан ядролық қарудан азат аймақ ретінде жарияланды.

Конверсия

Әскери өнім шығаратын кәсіпорындарды бейбіт мақсаттағы өндірістерге бейімдеу үдерісі басталды.

1996

Қазақстан БҰҰ-ға мүше 129 елмен бірге ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылды.

НАТО-мен ынтымақтастық

Қазақстан басшылығы НАТО-мен ынтымақтастыққа маңызды орын берді. Бұл өзара іс-қимыл “Бейбітшілік үшін әріптестік” бағдарламасы аясында дамыды. 1997 жылғы 15–21 қыркүйекте Шымкент (Қазақстан) және Шыршық (Өзбекстан) аумақтарында НАТО бөлімшелерінің қатысуымен бірлескен әскери жаттығу өткізілді.

2001 жылғы 29 тамыз

Алматыда “XXI ғасыр ядролық қарудан тазарған дүниені қалайды” атты халықаралық конференция ашылды.

Халықаралық ұйымдар және көпжақты ынтымақтастық

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанның халықаралық ұйымдарға мүшелікке өтуі жеделдеді. 1997 жылдың басына қарай республика 60-тан астам халықаралық ұйымға мүше болды. Сонымен қатар Қазақстан 800-ге жуық мемлекетаралық және үкіметаралық келісімшарттарға қол қойды.

ЮНЕСКО

ЮНЕСКО білім, ғылым және мәдениет бағыттарындағы бағдарламалар арқылы жұмыс істейді (“Адам және биосфера”, “Адам табиғи ортада” және т.б.). Қазақстанда биологиялық әртүрлілікті сақтау мақсатында ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи және мәдени мұрасы мен “Адам мен биосфера” бағдарламасы шеңберіндегі тізімдерге енгізуге қатысты шаралар бірлесіп іске асырылды.

ЮНИСЕФ

ЮНИСЕФ (БҰҰ Балалар қоры) Қазақстандағы жұмысын 1992 жылы бастады. Негізгі бағыты — денсаулық сақтау саласын қолдау және шұғыл медициналық көмекті насихаттау.

Арал аймағына арналған бағдарлама

Әйелдер мен балалар денсаулығын қорғау.
Білім беруді қолдау және балалар тамағын жақсарту.
Сумен қамтамасыз ету мен санитарлық қызметті жақсарту.

Қазақстанның даму болашағы: идеялық тұжырымдар

Егемен Қазақстанның жаңа мемлекет құруға қатысты философиялық тұжырымдарында және елдің идеологиялық бағытында әлемдік тәжірибеге сүйену қажеттігі атап өтілді. Халықаралық тәжірибе тоталитаризмнен демократиялық даму жолына түскен елдер өтпелі кезеңде идеялық дағдарысқа ұшырауы мүмкін екенін көрсетті. Сондықтан өркениетті мемлекеттердің өтпелі кезеңнен өту тәжірибесін зерделеу маңызды болды.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың еңбектері

1993, 9 қазан

“Қазақстанның болашағы — қоғамның идеялық бірлігінде”

Еңбекте жаңа үлгідегі идеологияның қажеттілігі туралы пікір жүйеленді. Идеология:

қоғамды саяси-экономикалық міндеттер төңірегіне топтастыру тәсілі;
әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыру механизмі;
мемлекет пен қоғамдық күштердің ақыл-ойға өркениетті ықпал ету құралы;
даму үдерісінде әртүрлі ағымдардың болуын табиғи құбылыс ретінде мойындау.

Маңызы

Қоғамдық-саяси жағдайға баға беріліп, тәуелсіздік пен тұрақтылықты сақтаудың бағдарлары көрсетілді.

1996

“Ғасырлар тоғысында”

Бұл еңбекте кеңестік жүйе мен демократиялық өзгерістер кезеңінің тоғысы сипатталып, өтпелі дәуірдің саяси мазмұны түсіндірілді.

Маңызы

Екі кезең тоғысындағы саяси мәселелерге нақты әрі тұжырымды түсініктеме берілді.

2003

“Сындарлы он жыл”

Еңбекте әлемдік проблемалар көтеріліп, соның ішінде есірткіге қарсы күрес мәселесіне айрықша назар аударылды.

Келтірілген деректер

Есірткі қолданатындар: 40 505
Оның ішінде әйелдер: 4 420
Кәмелетке толмағандар: 1 927

Қарсы шаралар

Есірткіге бақылау орнатудың халықаралық жүйесіне қосылу.
2001–2005 жылдарға арналған нашақорлық пен есірткі бизнесіне қарсы стратегияны іске асыру.
Есірткіге қарсы күрестің кең ауқымды ұлттық жүйесін құру.

Ұсынылған бағыттар

Нашақорлықтың алдын алу және есірткі бизнесінің жолын кесу.
Есірткі тасымалы өтетін елдердің бірлескен әрекетін күшейту үшін аймақтық-саяси құрылымдардың өзара іс-қимылын кеңейту.
Каспий мәселесін күн тәртібінде қарастыру.

Маңызы

Жаһандық проблемалар көтеріліп, оларды шешу жолдары ұсынылды.