Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр
Өтеген батыр туралы
Өтеген батыр — XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры. Ол Ұлы жүздің дулат тайпасынан шыққан.
Тегі мен тарихи орны
Батырдың бабасы Сырымбет 1635 жылы ойрат ханы Батырдың 50 мың әскеріне соққы берген Салқам Жәңгір қолының құрамында ұрысқа қатысқан.
Өтеген батыр 15 жасынан бастап жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан.
1723 жылы Тауасар, Райымбек, Ханкелді батырлармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады.
1740 жылы Іле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаған Төле би әскеріне қосылып, елін жаудан азат етуге атсалысады.
Халық аңыздарының бірінде, шамамен 1756 жылы Өтеген батыр Абылайдың Қытаймен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл болып қайтқан деседі.
Аңыз бен жырдағы бейнесі
Өтеген батыр ел арасында аңызға айналған тұлға. Оны алғаш жырлағандардың бірі — Сүйінбайдың бабасы Күсен ақын. Тарихшы Делебаев жинаған деректерге сүйенсек, Тілеміс пен Майкөт ақындар да батыр туралы дастан шығарған.
Бізге жеткен мұра
Сол мұралардың ішінен бүгінге жеткені — Жамбылдың «Өтеген батыр» дастаны.
Шежірелік дерек
Кенен Әзірбаев пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай тарайды. Соңғы ұрпақтарының бірі Жолдасбай 1956 жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, «Кеңес» колхозында тұрғаны айтылады.
Дерек-аңыз жинаушылар
Өтеген батыр туралы дерек-аңыздарды жинауға әдебиетшілер Е. Ысмайылов, Қ. Тұрғанбаев, Н. С. Смирнова, С. Бегалин қатысқан.
Есімі қалған жерлер
Алматы облысында Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар.
Халық аңыздарындағы ерекше белгілер
«Жүрегінде түгі бар» деген ұғым
Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк болғаны айтылады. Мұны жұрт оның тектілігі мен айрықша болмысына меңзейді деп түсіндіреді.
Маңдайындағы «қос мүйіз»
Тағы бір аңызда Өтеген туғанда маңдайында қос мүйіз болған деседі. Шығыс пен Азия тарихына қатысты кейбір әдеби туындыларда мұндай белгі Ескендір Зұлқарнайынмен байланыстырылса, қазақ батырларының шежіресінде бұл нышан Өтегенге ғана телінеді.
Есімінің қойылуы туралы аңыз
Ел аузындағы әңгімелер мен ақындардың жыр-дастандарында Өтеген батырдың әкесі — Өтеғұл батырдың ержеткен он екі ұлы бірдей оба ауруынан қайтыс болғаны айтылады. Бұл кезде Өтеғұлдың жасы елуге таяған екен. Қайғысы ауыр батыр басын көтере алмай, көз жасына ерік береді.
Өтеғұлдың жақсылығын көрген жұрт оның күйігіне ортақтасып, Алладан тілеу тілейді. Сол күндердің бірінде Өтеғұл түс көреді: түсінде ақсақалды, сары тісті қария келіп:
«Өтеғұл, егіліп жылай бермей, көз жасыңды тый. Қолыңды жай, батамды берейін», — дейді.
Батыр көз жасын тыйып, бата сұрайды. Сонда қария:
«Құдай тілеуіңді берді: он екі ұлға татитын ұл көресің», — деп бата береді.
Өтеген есімінің мәні
Осыдан кейін Өтеғұлдың кіші әйелі Нұрбаладан бір ұл туады. Баланың шілдеханасында жаныс жұртының тоқсандағы ақсақалы Жанысбай қария: «Батырым, өлгендерің өтелді. Баланың аты Өтеген болсын» — деп, сәбиіне Өтеген деген ат қойғызады.