Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы
Кіріспе
Ұлттық валютамыз — теңгенің пайда болуы мен қалыптасуы Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет екендігінің айқын дәлелі. Теңгенің тарихын білу — әр қазақстандыққа ортақ жауапкершілік, өйткені ол бүгінгі күнде ел өміріндегі негізгі айналым құралына айналды.
Теңгенің қалай өмірге келгені, оны енгізуге қандай алғышарттар әсер еткені туралы деректер көп. 1992–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық банк төрағасының көмекшісі болған Валентин Назаровтың «Бостан елдің еркін валютасы» еңбегінде сол кезеңдегі экономикалық дағдарыс, инфляцияның өршуі және ұлттық валюта енгізу қажеттілігі кеңінен сипатталады. Ұлттық банк төрағасы Григорий Марченко теңгенің тарихы мен келешегі туралы пікір айтып, оның ішкі және сыртқы нарықтағы орны, инфляциялық қысым сияқты мәселелерді ашық талдаған.
1990–1993 жылдары экономикалық реформа, бюджет және қаржы мәселелері жөніндегі Жоғарғы Кеңес комитетін басқарған Сауық Тәкежанов «Теңгенің алтын өлшемі» атты еңбек жазған. Қазақстан Республикасының экс-вице-президенті Ерік Асанбаев «Теңге кітабының» жарық көруіне үлес қосып, егемен Қазақстанның тұңғыш валютасы туралы еңбектер жаңа тарихымызды толықтыруға қызмет етуі тиіс екенін атап өткен.
Неге ұлттық валюта қажет болды?
- Рубльдің құнсыздануы: рубль тез әлсіреп, қоғамда «ағаш сом» деген атауға дейін ие болды.
- Шаруашылық есеп айырысудың қиындауы: кәсіпорындар рубльмен мәміле жасаудан қашқақтай бастады.
- Ресейдің бағаны ырықтандыруы: баға «еркін жүзуге» жіберіліп, айналым қаражатын индекстеу тоқтатылды.
Осы мәтіндегі негізгі мақсат — қазақ халқының тұңғыш ұлттық валютасы қандай себептермен және қандай мақсатта енгізілгенін, оның қалыптасу жолын, даму кезеңдерін және болашағына қатысты пайымдарды жүйелі түрде көрсету.
Зерттеу міндеттері
- Теңгенің қашан және қалай пайда болғанын анықтау
- Ұлттық валютаны енгізу туралы Жарлықтың мазмұнын талдау
- Теңгенің қолданыстағы маңызын көрсету
- Теңгенің келешегіне қатысты үрдістерді қарастыру
Ұлттық теңгенің пайда болуы және оның дамуы
Теңге — Қазақстан Республикасының мемлекеттік нышандарының бірі. Әнұран, Ту және Елтаңба сияқты, ұлттық валюта да мемлекеттілікті айқындайтын рәміздер қатарына жатады.
Тарихи естелік
Банкнота фабрикасының құрметті қонақтар кітабында 1995 жылғы 19 мамырда ҚР Президенті қалдырған жазбада теңгенің пайда болуы елдің экономикалық тәуелсіздігінің жарқын нәтижесі ретінде бағаланған және оның халық игілігіне қызмет етуі тіленген.
«Теңге» атауын ұсынғандардың бірі — сол кезеңде ҚР Жоғарғы Кеңесінің жоспарлау-бюджет комиссиясын басқарған С. Тәкежанов. Жабық талқылауда бұл атау Жоғарғы Кеңес пен Үкімет мүшелері арасында қолдау тауып, бекітілді.
Дағдарыс қысымы
1992 жылы инфляция деңгейі 250% болды. Баға өсті, халықтың жинағы жылдам құнсызданды, дүкен сөрелерінен тауарлар жоғала бастады.
Рубль аймағының күйреуі
1993 жылғы шілдеде Ресей Қазақстанға қысқа мерзімде ғана ескертіп, өзінің ұлттық валютасын енгізді. Нәтижесінде Қазақстанға ескі үлгідегі кеңестік купюралардың ағыны күшейді.
Жедел шешім
Елді ескі ақша тасқынынан қорғау және дербес ақша-несие саясатын іске қосу үшін ұлттық валютаны енгізу жеделдетілді.
Ұлттық валютаны енгізу үшін Премьер-министр С. А. Терещенко, Вице-президент Е. Асанбаев, бірінші вице-премьер Д. Сембаев, Ұлттық банк төрағасы Ғ. Байназаров, қаржы министрі Е. Дербісов және экономика министрі Б. Ізтілеуов кірген Мемлекеттік комиссия құрылды. Талдау нәтижесінде аралық валюталарға (купондары бар жүйеге) бармай, толыққанды валютаны бірден енгізу туралы шешім қабылданды.
Негізгі құқықтық шешім
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы Жарлық бойынша теңге 1993 жылғы 15 қарашада сағат 08:00-ден бастап айналысқа енгізілді, ал 1993 жылғы 18 қарашада сағат 08:00-ден бастап Қазақстан аумағындағы бірден-бір заңды төлем құралы мәртебесін алды.
Айырбастау тәртібі
Айырбастау 1993 жылғы 15–20 қараша аралығында жүргізілді.
Коэффициент
1 теңге = 500 рубль.
Ақша реформасы басталар қарсаңында Мемлекет басшысы теледидар мен радио арқылы халыққа оның мақсаты мен қажеттілігін түсіндіріп, қоғамдағы алаңдаушылықты бәсеңдетті. Алғашқы теңгелер Ұлыбританияда басылып шығарылды. Қағаз ақшаға қажетті инфрақұрылымды құру үшін Алматыда банкнота фабрикасын ашу туралы шешім қабылданып, кейін Қазақстан теңге сарайы мен монета өндірісін дамыту жұмыстары жүргізілді.
Теңгені енгізу елге дербес ақша-несие және валюталық саясат жүргізуге жол ашты. Валюта бағамын қалыптастыру және реттеу мақсатында Қазақстандық банкаралық валюта биржасы құрылып, сауда-саттық біртіндеп жиілей түсті.
1992–1993: Экономикалық шиеленіс
Бағаны ырықтандыру жасырын инфляцияны айқындап, ақша массасының бақылаусыз ұлғаюымен ұштасты. Кәсіпорындарды теріс (нақты мәнде) пайызбен несиелеу, айналымға артық ақша шығару және шаруашылық байланыстардың үзілуі дағдарысты тереңдетті. Жалақы өсімі баға қарқынына ілесе алмады, тұрғындардың сатып алу қабілеті төмендеп, ішкі жалпы өнім 1992 жылы 5,3%-ға, 1993 жылы 9,2%-ға қысқарды.
Ұлттық валютаны енгізу жөніндегі дайындық 1992 жылдың күзінде басталып, рубль аймағының болашағы бұлыңғырланған тұста жедел қарқын алды. Техникалық дайындықпен қатар ақша-несие, салық-бюджет, әлеуметтік және сыртқы экономикалық бағыттарда шаралар кешенін іске асыру қажет болды.
Айырбастау нәтижелері
- 1993 жылғы 18 қарашадан бастап теңге — жалғыз заңды төлем құралы болды.
- Банктер мен шаруашылық субъектілерінің активтері мен пассивтері теңгеге қайта есептелді.
- Айналыстан 1961–1992 жылғы үлгідегі рубль купюралары үлкен көлемде шығарылды.
1994: Қиын бейімделу
1994 жылы инфляция өте жоғары деңгейге жетіп, өндірістің құлдырауы және импортқа сұраныс теңгеге қысым түсірді. АҚШ долларына қатысты теңге бағамы айтарлықтай әлсіреді. Валюта түсімін арттыру үшін экспорттаушылардың валюталық кірісінің белгілі бір бөлігін міндетті сату тәртібі енгізілді.
1995–1996: Тұрақтануға беталыс
1995 жылы инфляция төмендей бастады, ұлттық валютаға сенім күшейді, валюта нарығының инфрақұрылымы жетілді. 1996 жылы валюталық саясат жалғасып, қаржы құралдарының енгізілуі шетел валютасына дүрлікпелік сұранысты азайтуға ықпал етті. Қазақстан ХВҚ талаптарына қосылып, ағымдық операциялар бойынша шектеулерді біртіндеп алып тастау бағытын ұстанды.
1997–1999: Бағам режимінің өзгеруі
1997–1998 жылдары теңге бағамының тербелістері күшейді, оған сыртқы серіктестердегі құнсыздану, әсіресе Ресейдегі оқиғалар және шикізат бағалары әсер етті. Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне қауіп артқандықтан, 1999 жылғы 4 сәуірде Үкімет пен Ұлттық банк айырбас бағамын реттеу тәсілін өзгертіп, еркін құбылмалы режимге көшу туралы шешім қабылдады. Бұл теңгенің артық бағалануын түзетуге және сыртқы нарықтағы бәсекелік мүмкіндіктерді қалпына келтіруге бағытталды.
2000 жылдары ішкі валюталық нарықта салыстырмалы тұрақтылық байқалды: төлем балансының жақсаруы, алтын-валюталық резервтердің өсуі және сыртқы баға конъюнктурасының қолайлы болуы теңгені қолдады. Бұл кезеңде ұлттық банк айырбас бағамының шамадан тыс нығаюына жол бермеуге ұмтылып, экспорттың баға жағынан бәсекеге қабілеттілігін сақтауды көздеді.