Еңбек шарты
Еңбек шартының түсінігі, мазмұны және мерзімі
Қазақстан Республикасының Конституциясының 24-бабында әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бар екені бекітілген. Еріксіз еңбекке тек сот үкімі бойынша, сондай-ақ төтенше немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі.
Сонымен бірге әркімнің қауіпсіздік пен гигиеналық талаптарға сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін қандай да бір кемсітусіз сыйақы алуға, сондай-ақ жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға құқығы бар. Осы құқықтарды тиімді іске асыру үшін жұмысшылар мен қызметкерлердің еңбек қатынастарын заң жүзінде реттеу қажет. Бұл міндеттерді жүзеге асырудың негізгі құқықтық тетіктерінің бірі — еңбек шарты.
Еңбек шарты дегеніміз не?
Еңбек шарты — қызметкер мен жұмыс беруші арасында жазбаша нысанда жасалатын екіжақты келісім. Бұл келісім бойынша қызметкер белгілі бір мамандық, біліктілік немесе лауазым бойынша жұмысты орындауға, сондай-ақ жұмыс берушінің актілерін және ішкі тәртіп талаптарын сақтауға міндеттенеді. Ал жұмыс беруші қызметкерге жалақыны және заңдар мен тараптардың келісімінде көзделген өзге де ақшалай төлемдерді уақтылы әрі толық төлеуге, еңбек туралы заңдар мен ұжымдық шартта көзделген еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге міндетті.
Қызметкер еңбек шартын (немесе контрактіні) жасасқан күннен бастап кәсіпорынның еңбек ұжымының мүшесі болады және ішкі еңбек тәртібі ережелеріне бағынады. Осы белгісі арқылы еңбек шарты азаматтық құқықта қолданылатын шарттардан ерекшеленеді.
Контракт ұғымы және оның ерекшелігі
Нарықтық экономикаға көшуге байланысты заңнамада контракт ұғымы пайда болды. Ол еңбек қатынастарында арнайы мағынада қолданылады. Қолданыстағы еңбек заңдарында контракт еңбек шартының ерекше түрі ретінде аталғанымен, оның мазмұны мен құрылымы еңбек шартына жақын.
Негізгі айырмашылықтары
- Контракт талаптарын тараптар өздері нақтылап белгілей алады; онда жеңілдіктер мен артықшылықтар қарастырылуы мүмкін.
- Контрактте еңбек заңнамасында тікелей көрсетілмеген шарттар көзделуі ықтимал (мысалы, еңбекақы төлеу тәртібі, жұмыс уақыты режимі, демалыс ұзақтығы және т.б.).
Еңбек шартының құқықтық маңызы
Еңбек шартының заңдық маңызы ерекше. Ол еңбек қатынастарының пайда болуы мен дамуын айқындайтын басты құжаттардың бірі ретінде қызмет етеді.
- 1. Елдегі еңбек ресурстарын тиімді пайдалану, тұрақтандыру және тартудың негізгі құқықтық нысаны.
- 2. Еңбекшілердің еңбек құқығын жүзеге асырудың негізгі нысаны.
- 3. Еңбек қатынастарының пайда болуына негіз болатын заңды мәні бар факт.
- 4. Тараптар үшін қажетті еңбек құқықтары мен міндеттерін туындататын негіз.
- 5. Қызметкердің белгілі бір еңбек ұжымына мүшелігін бекітеді.
- 6. Жеке еңбек келісімі ретінде қызметкердің жеке басын заңсыз еңбек жағдайларынан қорғауға ықпал етеді.
Жеке еңбек шартының мерзімі
Жеке еңбек шарты қолданылу мерзіміне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Шарттың нақты мерзімі қызметкер мен жұмыс берушінің келісімі бойынша белгіленеді.
Белгісіз мерзімге
Қызметкердің мерзіммен шектелмей, тұрақты жұмысқа қабылданғанын білдіреді. Егер шартта мерзім көрсетілмесе, ол белгісіз мерзімге жасалған деп есептеледі.
Белгілі бір мерзімге
Мерзімі аяқталған кезде тараптар еңбек қатынастарын қандай да бір себепті көрсетпестен тоқтата алатын мүмкіндігімен ерекшеленеді. Нақты шекті мерзім заңнамада арнайы бекітілмеген.
Белгілі бір жұмысқа/алмастыруға
Мерзімі күнтізбелік кезеңмен емес, белгілі бір жұмыстың аяқталуына немесе уақытша жоқ қызметкерді алмастыру уақытына байланысты айқындалады.
Белгілі бір жұмысты орындау уақытына немесе уақытша жұмыста жоқ қызметкерді алмастыру уақытына шарт көбіне жұмыстың аяқталу мерзімі тек шамамен белгіленетін жағдайларда жасалады (мысалы, қызметкердің ұзақ уақыт ауыруы, нақты құрылыс объектісінің аяқталуы және т.б.).
Шарттың қолданылу мерзімі аяқталған кезде тараптардың келісімі бойынша ол ұзартылуы немесе жаңа мерзімге қайта жасалуы мүмкін.
Еңбек шартының мазмұны
Еңбек шартындағы (контрактідегі) тараптардың өзара құқықтары мен міндеттерін айқындайтын жағдайлар еңбек шартының мазмұны деп аталады. Еңбек заңнамасы шартты жазбаша түрде жасауды міндеттейді.
Жазбаша нысанның маңызы
- Еңбек қатынастарының жариялылығын қамтамасыз етеді.
- Тиімді кадр саясатын жүргізуге мүмкіндік береді.
- Қызметкердің қабілеті мен кәсіби біліктілігін ескеріп, бастамашылығы мен дербестігін іске асыруға жағдай жасайды.
- Тараптардың өзара жауапкершілігін нақтылайды.
- Қызметкердің құқықтық және әлеуметтік қорғалуын күшейтеді.