Басқару әдістері
Басқару әдістері туралы
Басқару әдістері — басқарудың мақсатқа жетудегі іс-әрекеттік жолдары. Яғни, басқару субъектісінің басқару объектісіне ықпал ету тәсілдері басқару әдістері ретінде қарастырылады. Бұл әдістер ұжым қызметінің жоғары тиімділігін, өзара ынтымақтастықты және ұйымдасқан жұмысты қамтамасыз етуі тиіс.
Басқару әдістері өндірістік-шаруашылық міндеттерді шешу барысында қолданылатын техникалық және технологиялық тәсілдерден ерекшеленеді: олар басқару процесін жүйелі ұйымдастыруға, қазіргі заманғы техниканы тиімді пайдалануға, еңбекті және өндірісті прогрессивті түрде ұйымдастыруға жағдай жасайды. Сондықтан әдістер басқару қызметінің негізгі мазмұны болып саналады — басқару міндеттері дәл солар арқылы іске асады.
1) Әкімшілік
Тікелей бұйрық, ереже, тәртіп және өкілеттік арқылы ықпал ету.
2) Экономикалық
Ынталандыруды пайда, баға, жалақы және шығындарды басқару арқылы құру.
3) Әлеуметтік-психологиялық
Адамның мінез-құлқы мен мотивациясына, ұжымдық климатқа сүйену.
Басқарудың шеберлігі — осы әдістерді толық әрі орынды қолданып, мақсатқа қарай олардың арақатынасын дұрыс теңестіре білуде. Практикада ең көп қолданылатын негізгі тәсілдердің бірі — әкімшілік әдіс.
Әкімшілік (ұйымдық-әкімшілік) әдістер
Әкімшілік әдістердің негізі — ұйымның мақсатқа жетуіне бағытталған ұйымдастырушылық ықпал. Ол басқару аппараты ішіндегі еңбекті бөлуді, құрылымды анықтауды, бөлімдердің өзара байланысын нақтылауды талап етеді: қанша бөлім керек, олардың функциялары қандай, арақатынасы қалай құрылады — бәрі де осы әдістер арқылы реттеледі.
Басқару аппаратының деңгейлері
-
Жоғары деңгей: директор (жалпы басшылық).
-
Орта деңгей: цех бастығы.
-
Төменгі деңгей: мастер, бригадир.
Ұйымдық-әкімшілік әдістер ұжымдарға, ал солар арқылы өндіріс процестеріне және кәсіпорынның шаруашылық қызметіне тікелей ықпал етеді. Бұл ықпалдың мақсаты — айқындықты, тәртіпті, үйлесімділікті және шешімдердің орындалуын қамтамасыз ету.
Өкілеттілік айырмашылығы
Бұйрықты, әдетте, линиялық басшылар береді. Функционалдық бөлімдер мен бюро басшылары көп жағдайда ауызша немесе жазбаша нұсқау беруге құқылы. Мұндай бөлініс шешім қабылдаудағы тәртіпті сақтауға көмектеседі.
Нормативтік құжаттар
Әр бөлімнің ережелері, лауазымдық нұсқаулықтар, қызметтік міндеттер — ұйымдық ықпалдың негізгі құралдары. Бұл құжаттар болмаса, бөлімдердің өзара әрекеті әлсіреп, басқару күрделене түседі.
Әкімшілік әдістерге күнделікті ұйымдастыру және бақылау әрекеттері жатады: бұйрық беру, нұсқау жасау, кадрларды іріктеу, жұмысқа алу және босату, көтермелеу мен тәртіптік жазалау сияқты рәсімдер.
Экономикалық әдістер
Қазіргі кезеңде басқарудың экономикалық әдістері ерекше маңызға ие. Оның мазмұны — еңбек және материалдық шығындарды мүмкіндігінше азайта отырып, өндірістік нәтижені барынша жақсарту үшін қызметкерлердің экономикалық мүдделеріне нысаналы ықпал ету.
Негізгі экономикалық тұтқалар
Экономикалық әдістер тікелей бұйрықтан гөрі жанама ықпалға сүйенеді: орындаушы өз мүддесіне сәйкес әрекет етіп, ұйымның мақсаттарына жақындайды. Негізгі мақсат — кәсіпорын мен қызметкерлерге белсенділік танытуға ынталандыратын экономикалық жағдай жасау.
Қаржыландыру саясаты
Сұранысы жоғары, тиімді өнімдерді шығаруға, жаңа техника мен технология енгізуге бағытталуы керек.
Ынталандыру жүйесі
Еңбек өнімділігі, сапа, үнемділік және жетілдіру дағдыларын күшейтуге жұмыс істеуі тиіс.
Несие, салық, баға
Инновацияны қаржыландыруға, өнімділікті арттыруға және нарықтық теңгерімге қызмет етеді.
Әлеуметтік-психологиялық әдістер
Әлеуметтік-экономикалық жүйеде бұл әдістердің рөлі айрықша, өйткені негізгі элемент — адам. Еңбек ұжымын басқаруда басшының кәсіби деңгейі әлеуметтік-психологиялық факторларды тиімді пайдалана білуімен де өлшенеді.
Басшы ескеруі тиіс бағыттар
- өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру шарттары;
- материалдық және моральдық ынталандыру жүйесі;
- идеялық-тәрбиелік жұмысты жолға қою;
- өндірісте демократиялық негіздерді дамыту;
- жеке үлгі көрсету (қызметтік және қоғамдық функциялар).
Бұл әдістің өзегі — қызметкерлердің мұқтаждығы мен қажеттілігін ескере отырып, олардың мінез-құлқына, көңіл күйіне, құндылықтарына ықпал ету. Ұжымдық орта қалыптастыру, тәртіпті нығайту, шығармашылық ынтаны көтеру үшін сауалнама, тест, сұхбат сияқты зерттеу тәсілдерін ғылыми негізде қолдану пайдалы.
Басқару және лидерлік: айырмашылығы
Басқару
Басқару — бағыныштыларды өздеріне жүктелген тапсырмалар мен міндеттерді орындауға бағыттайтын ұйымдастырушылық және бақылаушылық процесс. Басқарушы ұйым басшылығына, әдетте, алдын ала қарастырылған ресми өкілеттіктер арқылы келеді.
Лидерлік
Лидерлік — бір адамның басқа адамдар мен топтарға ықпал ету қабілеті. Лидер көбіне ресми емес процестер нәтижесінде, еңбегімен, беделімен және абыройымен қалыптасады.
Ұйым басшысы көп жағдайда лидер бола алады, бірақ тиімділік оның ықпал ету деңгейімен және адамдарды ортақ мақсатқа жұмылдыра алуымен өлшенеді.
Ықпал және билік
Ықпал — бір адамның басқа адамның мінез-құлқына, қарым-қатынасына, сезіміне немесе көзқарасына өзгеріс енгізетін мінез-құлық әрекеті. Ықпал құралдары өтініштен бастап, ақпараттық әсер етуге, ең соңында қорқытуға дейін баруы мүмкін.
Билік туралы түсінік
Көпшілік билікті зорлық пен қысыммен байланыстырады. Алайда басқару тұрғысынан билік — басқа адамдардың мінез-құлқына әсер ету мүмкіндігі. Билік болмаса, тәртіп әлсіреп, ұйым қызметі баяулауы ықтимал.
Лорд Эктонның ойы: «Биліктің аздыру тенденциясы бар, ал шексіз билік шексіз аздырады».
Билік балансы
Ұйымдағы билік тек иерархиямен ғана анықталмайды. Белгілі бір жағдайдағы адамның билігі оның ресми өкілеттігіне емес, басқа тараптың оған тәуелділік дәрежесіне де байланысты. Тәуелділік жоғары болған сайын ықпал мүмкіндігі артады.
Қарапайым тұжырым:
А адамның Б адамға ықпалының деңгейі ≈ Б адамның А адамға тәуелділігінің деңгейі.
Бұл қағида ұйымдағы өзара тәуелділік пен жауапкершілікті тең ұстаудың маңызын көрсетеді.
Бағыныштылардың да ықпалы болуы мүмкін
Басшы бағыныштыларға жалақы, қызметтік өсу, әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу сияқты ресурстар арқылы ықпал етеді. Бірақ кей жағдайда бағыныштылар да басшыға ықпал ете алады: мысалы, шешім қабылдауға қажет деректер мен сараптаманы дәл солар жинайды немесе ерекше кәсіби құзыретке ие болады.
Сондықтан тиімді басшы билік балансын сақтауға ұмтылуы керек — ұйым нәтижесі көп жағдайда орындаушыларға тікелей байланысты.
Билік пен ықпалдың негізгі формалары
Басшылық жасау үшін ықпал қажет, ал ықпал ету үшін биліктің белгілі бір негізі болуы тиіс. Көбіне бұл орындаушы үшін маңызды ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігімен байланысты. Маслоу ұсынған қажеттіліктер иерархиясы жиі еске алынады: физиологиялық, қауіпсіздік, әлеуметтік, сыйластық, өзін-өзі құрметтеу.
1) Мәжбүрлеуге негізделген билік
Орындаушы ықпал етушінің әрекеттерінен қауіптенеді: қажеттіліктер шектелуі мүмкін деп ойлайды. Ұйымда бұл тәсіл кейде тәртіпті күшейтеді, бірақ ұзақ мерзімде сенімге нұқсан келтіруі ықтимал.
2) Марапаттауға негізделген билік
Орындаушы еңбегінің нәтижесі үшін сыйақы болады деп сенеді. Бұл ықпал ету формасы көне әрі тиімді, бірақ марапат түрі адамның құндылықтарына сай келуі керек.
3) Сараптау (эксперттік) билік
Орындаушы басшының білімін, тәжірибесін мойындап, белгілі бір мәселені шешуге көмектеседі деп сенеді. Сенімге құрылған ықпалдың тұрақты түрі.
4) Эталондық (үлгі) билік
Орындаушы басшының тұлғалық қасиеттерін жоғары бағалап, оған ұқсағысы келеді. Бұл көбіне харизмамен, беделмен және адами қатынастар сапасымен байланысты.
5) Заңды (дәстүрлі) билік
Орындаушы бұйрық беруге құқық бар екеніне және оны орындау міндет екеніне сенеді. Бұл ықпал көбіне ұйымдық дәстүр мен иерархияға сүйенеді: ықпал нақты адамға емес, лауазымға бағытталады. Мұндай тәсіл тұрақтылық береді, өйткені ұйым бір ғана тұлғаның қабілетіне тәуелді болмайды.
Харизматикалық лидерге тән сипаттар
- энергияны «тарата» алатын әсер қалдыру;
- сыртқы бейненің тартымдылығы;
- мінез-құлықтағы тәуелсіздік;
- адамдармен тіл табыса алу;
- өзін ерекше тұлға ретінде сезіну;
- күрделі жағдайда сабыр сақтау, жағдайды меңгере білу.
Қорытынды
Қоғамдағы экономикалық байланыстардың дамуы мен өндіріс масштабының өсуі басқару процесін күрделендірді. Нарықтық қатынастарға дейін басқару функциялары көбіне әмбебап сипатта болды; кейін қоғамдық өндірістің жаңа ұйымдық формалары қалыптасып, басқару функциялары кеңейді.
Басқару объектілері ретінде салалар, бірлестіктер, акционерлік қоғамдар, мекемелер, жеке еңбек қызметі және түрлі ұйымдар қарастырылады. Дамыған экономика қоғамдық еңбекті нақты пропорцияларда бөлуді талап етеді, сондықтан өндірісті басқару — ұйымдар мен салаларды, сфераларды жоспарлы түрде ұйымдастыру қызметі.
Қоғамдық процестерді басқару адамдар арасындағы қарым-қатынастар арқылы іске асады. Басқарушылық қарым-қатынастар — бірлескен қызметті ұйымдастыруға бағытталған байланыстар; олар экономикалық, әлеуметтік, саяси және өзге де қатынастармен өзара сабақтас.
Менеджментті бір қырынан «қолда бар адамдық және материалдық ресурстар негізінде тиімді кәсіпорын құру міндеті» деп те сипаттауға болады. Қазақстанда менеджменттің қолданылуы елдің тарихи, экономикалық және табиғи ерекшеліктерімен үндес стратегиялық мақсаттарды жүзеге асыру қажеттілігімен байланысты. Бұл ұзақ мерзімді міндет: оны орындау үшін нақты әдістер мен басқару үдерістерін жүйелі түрде қалыптастыру қажет.