Қоғамның мүдде

Азаматтық қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекеттің орны мен рөлі

Мемлекет саяси жүйеге жекелеген органдардың жиынтығы ретінде ғана емес, өзіндік саяси, аумақтық және құрылымдық біртұтас институт ретінде енеді. Ол өз функцияларын басқа әлеуметтік институттармен — саяси партиялармен, кәсіптік одақтармен, қоғамдық бірлестіктермен және жергілікті басқару органдарымен бірлесе отырып жүзеге асырады.

Неліктен мемлекет саяси жүйеде жетекші рөл атқарады?

Мемлекеттің саяси жүйедегі орны ерекше, өйткені ол қоғам өмірін жалпыұлттық деңгейде ұйымдастыратын және міндетті шешімдер қабылдайтын жалғыз ресми институт болып табылады. Мемлекеттің жетекші рөлін айқындайтын негізгі белгілер:

Халықтың ресми өкілі: өз аумағында азаматтық белгісі бойынша біріккен халықтың жалғыз заңды өкілі ретінде әрекет етеді.
Егемендіктің иесі: егемендік мемлекеттік биліктің дербестігін және тәуелсіздігін қамтамасыз етеді.
Басқару аппараты: қоғамды басқаруға бағытталған кәсіби әкімшілік жүйесі болады.
Қарулы құрылымдар: қауіпсіздікті қамтамасыз ететін армия және құқық қорғау органдары сияқты институттарға сүйенеді.
Құқықшығармашылық монополия: жалпыға міндетті нормаларды қабылдау құқығына ие.
Материалдық ресурстар: мемлекеттік меншік, бюджет, ұлттық валюта сияқты ерекше құндылықтар жиынтығын басқарады.

Мемлекеттің қоғамдық саясатты жүзеге асырудағы ерекшеліктері

Нормаларға сүйену

Саяси қызмет қоғам көлемінде әлеуметтік нормалар арқылы, әсіресе құқықтық нормалар негізінде іске асады.

Бағытты айқындау

Мемлекет қоғамдық жұмыстың негізгі бағыттарын анықтап, оны үйлестіреді және басқарады.

Ішкі және сыртқы істер

Ішкі-сыртқы саясатты жүргізуге арналған егемен, тәуелсіз мемлекеттік аппарат қалыптасқан.

Институттарды біріктіру

Саяси жүйедегі ұйымдар мен бірлестіктердің байланысын нығайтып, олардың өзара әрекеттесуіне жағдай жасайды.

Азаматтық қоғам институттарын қолдау: мемлекеттің міндеттері

Мемлекет азаматтық қоғамның дамуына құқықтық және ұйымдастырушылық негіз жасап, қоғамдық ұйымдардың дербестігін сақтауға міндетті. Бұл бағыттағы негізгі тетіктер:

Конституциялық кепілдіктер: азаматтарға бірлестіктер мен ұйымдар құруға толық құқықтық мүмкіндік береді.

Демократияны дамыту міндеті: саяси қатысуды кеңейтуге және қоғамдық бақылауды күшейтуге жағдай жасайды.

Құқықтық құзыретті айқындау: қоғамдық ұйымдардың өкілеттігі мен жауапкершілік шегін белгілейді.

Қорғау және кепілдік: қоғамдық ұйымдардың дербес жұмыс істеуіне мүмкіндік беріп, құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.

Нәтижесінде мемлекет қоғамдағы ұйымдар мен ұжымдардың әлеуетін біріктіріп, қоғамдық мүдде мен мақсаттың тиімді орындалуына, демократияның дамуына және саяси жүйенің нығаюына ықпал етеді.

Заңдылық пен құқықтық тәртіп — саяси жүйенің өзегі

Саяси жүйенің барлық саласы әлеуметтік нормалар арқылы, соның ішінде басым түрде құқықтық нормалар арқылы жұмыс істейді. Мемлекет те, саяси партиялар да, қоғамдық ұйымдар да заңдылықты қатаң сақтауға және құқықтық тәртіпті қорғауға міндетті.

Мемлекет не үшін «реттеуші өзек» саналады?

Мемлекет қоғамдағы қайшылықтарды өршітпей, оларды келісім арқылы шешуге мүмкіндік беретін арбитр қызметін атқарады. Бұл ойды Ф. Энгельс мемлекет пен құқықтың тарихи қажеттілігін атап көрсету арқылы қысқа да нұсқа сипаттаған.

Мемлекет әртүрлі әлеуметтік күштермен — бірлестіктермен, ұйымдармен, одақтармен, саяси ағымдармен, партиялармен және еңбек ұжымдарымен — бірлесе отырып, қайшылықтарды ортақ келісімге келтіреді әрі сол келісімді іске асыратын ұйымдастырушы күшке айналады.

Мемлекеттің эволюциясы және қазіргі міндеті

Тарихи тұрғыдан мемлекет бастапқыда қоғамды басқарушы әрі үстем таптың билігін қамтамасыз етуші құрал ретінде қалыптасты. Қоғам дамыған сайын мемлекеттің функциясы өзгеріп, демократиялық құндылықтарды қолдауға, қоғамдық мүддені басым түрде реттеуге және басқаруға бағытталды.

Қазіргі кезеңде мемлекет адамдар мен саяси-әлеуметтік күштердің үздіксіз күресі мен пікір алуандығы жағдайында пайда болатын қайшылықтарды бейбіт жолмен реттеудің әділ тетігі ретінде көрінеді. Қоғамның дұрыс дамуы, құқықтар мен бостандықтарды қорғау, әділеттік пен теңдікті орнықтыру — мемлекеттік құзырет аясындағы ең жауапты міндеттер.

Билік ресурстары

Материалдық, саяси, әлеуметтік және әскери ресурстарды жұмылдыру мүмкіндігі бар.

Құқықтық механизм

Мемлекеттік билікті іске асыратын құқықтық тетіктер жүйесі қалыптасқан.

Әріптестік қағидасы

Билік қоғам институттарына сүйене отырып іске асқанда нәтижелі болады.

Мемлекет және қоғам институттары: өзара байланыстар

Мемлекет өз билігін саяси партияларға, қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктерге, еңбек ұжымдарына, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына және азаматтарға сүйене отырып жүзеге асырады. Бұл байланыстардың әрқайсысы саяси жүйенің сапасына тікелей әсер етеді.

Мемлекет және саяси партиялар

Бұл екі институт қоғамды басқаруда шешуші күш ретінде әрекет етеді. Басқарудың сапасы олардың қызметіне тәуелді болғандықтан, олардың іс-әрекеті қоғам мен мемлекеттік құрылымдар тарапынан тұрақты бақылауда болады.

Мемлекет және қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер

Қазіргі қоғамда халық мүддесін тек мемлекет пен партиялар ғана емес, қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер де кең көлемде білдіреді. Сондықтан мемлекет оларға қолдау көрсетіп, қызметінің заңдылыққа сай жүруін қадағалайды.

Мемлекет және еңбек ұжымдары

Өндірістік және шаруашылық салада көптеген мәселе еңбек ұжымдарының қатысуымен шешіледі: жұмыстың нәтижелілігі, еңбек тәртібі, ұжымдық бірлік, мәдени-рухани даму, денсаулық және әлеуметтік ахуал. Бұл міндеттер мемлекетпен бірлесе іске асқанда ғана тұрақты нәтижеге жетеді.

Мемлекет және жергілікті өзін-өзі басқару

Жергілікті өзін-өзі басқару органдары өз әкімшілік аумағында мемлекеттік билікті жүзеге асыруға қатысады және сол үшін жауап береді. Азаматтардың белсенді қатысуы — жергілікті мәселелерді тиімді реттеудің негізгі шарты. Ал жергілікті мемлекеттік басқару органдары бұл процеске жан-жақты қолдау көрсетуге міндетті.

Мемлекет және азаматтар

Азаматтар мемлекет ісіне тікелей қатысуға немесе өкілдері арқылы пікір білдіруге құқылы. Сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тілектерін, талаптарын және сын-пікірлерін жария ету мүмкіндігі бар. Мемлекеттік органдар ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз етіп, еркін пікір айтуға жағдай жасауы тиіс. Бұл байланыс сапалы болған сайын қоғамға келетін пайда артады.

Қоғам мүддесі, субъективтік күштер және қайшылықтардың рөлі

Қоғамның мүдде-мақсаты объективті түрде қалыптасады. Ал сол мүддені іске асыратын күштер (мемлекет, ұйымдар, партиялар, ұжымдар және басқа да субъектілер) субъективті жолмен қалыптасып, саяси процеске қатысады. Бұл күштердің дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі — олардың арасындағы үздіксіз өзгеріп отыратын қайшылықтар.

Қайшылықтардың екі жақты табиғаты жиі байқалады: тараптардың стратегиялық мақсаты ұқсас болуы мүмкін, бірақ тактикасы әртүрлі болады. Тактикалық айырмашылықтар арасындағы бәсеке саяси жүйенің жаңаруына, пісіп-жетілуіне және институттардың нығаюына ықпал етеді.

Осы үдерістер нәтижесінде демократиялық бағыттағы әділетті саяси жүйе қалыптасып, оның негізгі мазмұны мемлекеттің Конституциясы мен құқықтық нормаларына орнығады және саяси жүйе дамуының тұрақты заңдылықтарына айналады. Қоғамдағы қайшылықтар әртүрлі деңгейде көрінуі мүмкін: таптық, топтық, ұлттық, әлеуметтік, саяси, нәсілдік, халықаралық және мемлекетаралық.

Мұндай қайшылықтарды бейбіт жолмен реттеу, өзара келісімге келу және сол келісімді орындау — саяси жүйе мен биліктің дұрыс дамуына мүмкіндік береді.

Қорытынды: мемлекеттің жауапкершілігі және саяси жүйе заңдылықтары

Қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекеттің алатын орны аса маңызды әрі жауапты. Мемлекет саяси партиялармен бірлесе отырып, қоғамның барлық саласының дұрыс және үйлесімді дамуына жауап береді. Бұл — тоталитарлық түсінік емес, демократиялық мемлекеттің мазмұндық сипаттамасы: мемлекет қоғам институттарына сүйеніп, қоғамдық мүддені құқықтық тәртіп аясында іске асыруға жағдай жасайды.

Саяси жүйенің даму заңдылықтары дегеніміз — қоғам өмірінің әр кезеңінде саяси-әлеуметтік құбылыстардың өзара ықпалдасуы нәтижесінде қалыптасатын, саяси жүйенің объективті әрі тұрақты даму үрдістері.