Қырыммен достық қатынас жасамау
Дерек мол, бірақ оны оқу тәсілі шешуші
Ноғай Ордасының халықаралық жағдайы мен жүргізген сыртқы саясаты туралы Ресей тарихнамасында орасан мол деректік материал жинақталған. Сол материалдар арқылы Орда тарихының көптеген қырын қалпына келтіруге болады. Алайда деректерді мейлінше саралап пайдалану және қорытындыларын ерекше сақтықпен қабылдау қажеттілігі туындайды.
Идеологиялық сүзгі: русоцентризм
Көптеген мәтіндерде сол дәуірдегі қоғамдық ойға тән русоцентризм (орысорталық) концепциясының ізі байқалады. Мұндай көзқарас екі негізгі салдарға алып келді:
- Қатынастар біржақты баяндалды: орыс тарапының мүддесі негізгі өлшемге айналды.
- Ноғайлар «объект» ретінде көрсетілді: дербес, тең құқықты әріптестік мәні жиі көмескіленді.
Бұған қоса, Еділ бойындағы көшпелілер көбіне Ресейге «жау күш» ретінде бағаланғандықтан, қарым-қатынас көбіне «күрес» пен «соғыс» категориялары арқылы сипатталды. Бұл түсіндірудің сарқыты кейбір қазіргі еңбектерде де кездеседі.
Тұжырымдардың алшақтығы: Ноғайдың рөлі қалай түсіндірілді?
«Қалдық күш» тезисі
Кейбір авторлар Еділ бойындағы Үлкен Ноғайлыны Ресей үшін ұзақ уақыт дипломатиялық әрі өзге құралдармен күрес жүргізген Алтын Орданың «қалдықтары» ретінде сипаттайды.
«Шешуші фактор» тезисі
Өзге зерттеулерде, керісінше, ноғай көмегінсіз немесе бейтараптығынсыз Ресейдің 1556 жылы Астраханьды, 1580 жылдары Сібірді бағындыруы және Кавказға жылжуы қиындағаны ерекше атап өтіледі.
Ортақ кемшілік: ноғай агенттігінің төмен бағалануы
Қарама-қарсы тұжырымдардың өзінде ноғайлар жиі «төмен белсенді» тарап ретінде көрінеді: не достық/бейтараптықты қамтамасыз ететін фон, не жерін тартып алу актілерінің «материалы» іспетті. Мәскеудің мақсатқа жету тәсілдері туралы баға да біркелкі емес, тіпті кереғар.
Сыйлық үшін ғана жақындасу ма?
Ноғай мырзаларының патшадан сыйлық, тіпті тұрақты төлем алғаны белгілі: бұл, мысалы, орыс шекарасына тонаушылық шабуыл жасамаудың «бағасы» ретінде көрінеді. Бірақ дипломатиялық қатынастарды тек жеке бастың пайдакүнемдігіне тіреп қою жеткіліксіз. Көшпелілер үшін Ресей тек «сый үлестіруші» емес, ең алдымен үлкен рынок болатын. Орасан ресейлік рынокпен көршілік Маңғыт ақсүйектерін Ресеймен жақындасу бағытын ұстануға итермеледі.
XVI ғасырдағы екі кезең: тең әріптестік және тепе-теңдіктің бұзылуы
1) Тең дәрежелі байланыстардың орнығуы
Алғашқы кезеңде көшпелілер Ресеймен саяси және экономикалық байланыстарды тең әріптес ретінде орната бастады. Бұл қадам далалық жағдайдағы әскери басымдыққа және көшпелілердің отырықшы елдерді өзімен тең санамауға бейім дәстүріне қарамастан іске асты.
2) Қазан мен Астраханьнан кейінгі жаңа шындық
Қазан және Астрахань хандығын жаулап алу экономикалық, саяси, әскери тепе-теңдікті өзгертті. Осыдан кейін Мәскеу бұрынғы Алтын Орда иеліктерін жүйелі түрде өзіне қарата бастады.
Дипломатиялық және сауда байланыстары қаншалықты маңызды болғанымен, әскери бәсекелестік қатынастардың ажырамас бөлігі болып қала берді. Ноғай қосындарының Ресейдің шеткі аймақтарына жиі басып кіруі, қырымдықтармен одақтасып ел ішіне дейін жорық жасауы туралы деректер бар. Қатынастардың қалыптасуы мен даму бағытын айқындауда бұл фактор шешуші рөл атқарды.
«Сакма»: жорық жолдары және қорғаныс инфрақұрылымы
Терминнің мағынасы
Руське татарлар мен ноғайлардың басып кіруін орыстар «сакма» (түркі сөзі) деп атаған: тура мағынасы — атты әскердің жүріп өткен ізі, кең мағынасы — көшпелілер жорығының бағыты. Жорық жолдары көбіне биік, құрғақ, өзен суайрықтарымен өтті, өйткені өзен өткелі, батпақ, қалың орман көшпелі әскер үшін стратегиялық тұрғыда тиімсіз еді.
Қорғаныс шептері: жауап шаралары
- 1586: сакма жолдарын бөгеу үшін Воронеж қаласының салынуы.
- 1630–1650: Белгород бекіністер жүйесінің құрылуы (Кавказ, Усмань, Коротояк, Острогожск).
- Келесі бағыттарға Ряжск, Симбирск, Шацк және басқа бекіністердің салынуы.
- Оңтүстік-шығыс шепті қорғауға шамамен 60 мыңға жуық жасақшы ұсталғаны айтылады.
Еділ өткелдерін бақылау
Орыстар XVI ғасырдың ортасынан Еділ өзенінің өткелдерін бақылауға көшті. Бұл бағытта Лапшев (1557), Тетюшев (1571), Самара (1586), Царицын (1589), Саратов (1590) тәрізді бекіністердің орнығуы маңызды болды. Мақсат — Еділдің сол жағалауындағы ноғайлардың өзеннен өтуіне тосқауыл қою.
Дегенмен қауіп толық сейілген жоқ: 1630 жылдары Үлкен Ноғай Ордасы халқының едәуір бөлігі Еділдің батысына көшкеннен кейін, шабуылдар қырым-ноғай одағы формасында күшейіп, XVII ғасырдың ортасында Воронеж бен Царицын воеводалары үшін өзекті қауіпке айналды.
Елшілік байланыстар: маусым, рәсім, тіл
Қашан және не үшін келді?
Орыс елшілері мен жаулаушылары ноғай билері мен мырзаларын Ресейге жақын жазғы жайылымдарда кездестіру үшін көбіне көктемде келген. Қыста жол жүру қиындап, бұл тек ауа райымен ғана емес, саяси қауіп-қатермен де байланысты болды. Елшіліктердің жиілігі ағымдағы мәселелердің маңызымен өлшенді; әдетте жылына бір рет алмасып отырды, ал төтенше жағдайларда (одақ құру, әскер жіберу сияқты) жиілей түсті.
Елшілік Приказы: құжат және аударма мәдениеті
Мемлекеттік елшілер келіссөздермен қатар Маңғыт ақсүйектеріне арналған грамоталарды алып келді. Құжаттар орыс тілінде жазылып, маңызды мәтіндер түрік тіліне арнайы аударылды. Бұл қателікті азайту үшін қажет болғандықтан, ноғай жағы мұны құптаған.
Жаушы
XVI ғасырдағы төменгі елшілік шен: елші мен өкілден төмен, үкімет атынан тапсырмамен жіберілетін өкіл.
Аудармашы
Шет тіліндегі құжатты орыс тіліне жазбаша аударатын маман.
Тілмаш (толмач)
Шетелдіктермен ауызша сөйлесуді ілеспе түрде аударған қызметкер.
Қабылдау тәртібі және протокол
Елшіліктерді алмасу мен қабылдау рәсімдерінің бір бөлігі алтынордалық дәуірден келе жатқанын жазба деректер байқатады. Елшілік Приказында елшінің жүріс-тұрысы мен қызметтік тәртібі жазбаша реттеліп, сыйлық берудің шегі, түрлі «алымдарға» төлемеу туралы нұсқаулар көрсетілген.
«Аса таяқ салығы»
Бидің шатырына кірер алдында күзетшілер елшілік жолына көлденең «аса таяқ» тастап, оны аттап өту үшін сыйақы талап еткен. Орыс елшілері нұсқауға сай төлеуден бас тартқанда, кейде күшпен алу жағдайлары да болған.
XVI ғасырда билер елшілерді өз шатырында қабылдады. 1580 жылдары Орыс би Ресеймен байланысты үзу ниетін білдіріп, православ монархтың елшісін аттан түспей қабылдағаны айтылады; мұндайда елшілер келіссөз жүргізбеуі тиіс болған. XVII ғасырда Үлкен Ноғай Ордасы әлсіреген соң хаттама да өзгеріп, Орда патшаның вассалы ретінде қабылдана бастады: би патша грамотасын бас киімін шешіп тыңдауға міндеттелді.
Мәскеудегі қабылдау және «Ноғай сарайы»
Мәскеуде шет елдік қонақтарды қазынашылық мекеме қабылдады, өйткені ноғайлармен және Бақшасараймен қатынас қазына шығынына жатты. Ноғай елшілері мен саудагерлері Ресей шегіне өткеннен бастап арнайы ілесіп жүрушілер бекітіліп, жол бойы азық-түлікпен қамтамасыз ету жергілікті халықтың міндетіне айналды. Мәскеуде елшілер төлеңгіттерімен бірге арнайы «Ноғай сарайында» күтілетін; бұл орын туралы ең ерте дерек 1535 жылдан белгілі.
Қабылдау көбіне елшілер орналастырылғаннан кейін біршама уақыт өткен соң өтетін. Ноғай жағы қабылдауды созуды өз беделіне нұқсан деп санап, жиі жеделдетуді сұраған. Патша шығыс дәстүрімен елшілермен төс түйістіріп амандасып, жауап хатпен қоштасу қабылдауын өткізген.
Сыйлық, төлем және келіссөздің «құны»
Сыйлық алмасу — қатынастың өзегі
Ноғай-орыс қатынастарының аса маңызды элементі — көшпелі билеушілерге сыйлықтар мен төлемдер беру. Деректерде ноғай және қырым елшілерінің Ресейге көбіне арғымақ алып келіп, қайтарда аң терілері, тондар, маталар, мылтық, морж сүйегі және қолөнер бұйымдарын керуен етіп әкететіні айтылады.
Сыйлық сұрау басты уәждің жалғыз өзі болды деу дұрыс емес. Бұл жүйенің ерте көрінісі Иван III-тің 1504 жылы Жаңбыршы биге жолдаған грамотасында аталады. Алым-төлем дәстүрінің жаңғыруына ұқсас элементтер болғанымен, функциясы өзгерді: Мәскеу сыйлық арқылы тонаушылық жорықтардың алдын алуды, қарсы топтарды жікке бөлуді көздеді; ал көшпелілер мұны қалыпты дипломатиялық шарт ретінде қабылдады.
«Тоғыз» дәстүрі және даулы есеп
Тарту-таралғыны «тоғыз» өлшемімен беру Алтын Орда дәуірінен белгілі: «үш тоғыз», «бес тоғыз» сияқты еселеу үлгілері кейінгі қазақ салт-жоралғыларында да ұзақ сақталған. Орыс пен ноғай елшілері арасында сыйлықтың түрі мен саны туралы даулар жиі туған: достық жағдайда талаптар орындалғанымен, сыйлықтың сапасы мен жеткіліксіздігі жайлы шағымдар әрдайым қабылдана бермеген. Патша тарапынан «тарту мөлшерін өзгелер белгілеп бере алмайды», «қызмет пен достықты сатып алмаймыз» деген мазмұндағы жауаптар кездеседі.
Елшілік дәрежесі — саяси сигнал
Мәскеудің Ноғай Ордасына жіберетін елшілігінің құрамы да өлшемге айналды: елшінің дәрежесі мырзаның Мәскеу алдындағы және өз руластары арасындағы беделін танытты. Әдетте бір-екі бояр ұлы қатардағы жаушылармен бірге келген. Ал XVII ғасырдың басынан Мәскеу бөлшектенген ұлыстарға бұрынғыдай жоғары дәрежелі елшіліктерді жіберуді шектей бастады.
Қарымта қысым және «қорлау грамоталары»
Ноғай билеушілерінің Ресейге қатынасы салқындағанда, далада елшілерді тонау немесе сыйламаушылық көрсету сияқты оқиғалар тіркелген. Мұндайда үкімет елшіліктерді тоқтатып, Мәскеудегі ноғай елшілерін қабылдамауы, тартусыз қайтаруы немесе мағынасы ауыр грамоталар беруі мүмкін еді. Егер орыс елшілігі ноғай жерінде күшпен ұсталып қалса, Ресей тарапында да қамауға алу түріндегі жауап шаралары қолданылған.
Ерте байланыстар және Қазан факторы
Қатынастарды қай кезден бастау орынды?
XVI ғасырдың ортасына дейінгі байланыстар Едіге дәуіріндегі дәстүрлермен сабақтас болғанымен, ноғайлардың этносаяси бірлестігі XV ғасырдың екінші жартысында қалыптасқанын ескерсек, одан арғыны толық мағынасында «ноғай-орыс қатынастары» деп атау әрдайым дәл бола бермейді. Байланыстың айқын бастауын 1489 жылдың күзінде Мұса мен Жаңбыршының Мәскеуге елшілік аттандыруымен байланыстыру қисынды.
Мәскеудің далалық кеңістікке қызығушылығы
Орыс жағы Еділсыртындағы көшпелілерге 1481 жылы Үлкен Орда ханы Ахмедтің талқандалып, қаза табуынан кейін ерекше назар аудара бастайды. Дегенмен ресейліктер үшін Ноғайлы жұрты Қырым немесе Үлкен Орда сияқты «аса қуатты» ел ретінде толық танылмады; бұл дипломатиялық протоколда да байқалып, ұлы князь ноғай елшілерімен көбіне екінші дәрежелі қызметкерлер арқылы сөйлескені айтылады.
Ноғайларды жақындатқан мүдделер
Ноғайларды Ресеймен дипломатиялық байланыс орнатуға итермелеген себептердің бірі — Қазан мәселесі. 1496 жылы ноғайлар Қазанға өз ханын отырғызғанымен, 1478 жылдан Қазанға протекторатын орнықтырған Ресей ықпалы күшейе берді. Сондықтан Аббас би мен Жаңбыршы мырза Иван III-тің Қазанға қамқорлығын мойындауға мәжбүр болып, XVI ғасырдың басында Қазанға қатысты әрекеттерін Мәскеумен үйлестіруге көшті.
1550-жылдар түйіні: Исмаил, Жүсіп және шартнама логикасы
Ішкі алауыздық және сыртқы одақ
XVI ғасырдың 1520–1540 жылдарында ноғайлар Ресейдің шеткі аймақтардағы саяси мүдделеріне тартылды; кей кезеңде басып кірулер де жиіледі. Қазан хандығы төңірегіндегі күрес ноғай-орыс қатынастарын күрделендірді: Жүсіп би бастапқыда Сафа-Гирейді қолдады, ал оның інісі Исмаил 1540 жылдары Мәскеумен ынтымақтастық бағытын ұстанды. 1552 жылғы Қазан жорығында Мәскеудің қолайлы жағдайға жетуіне ноғайлардың ішкі бөлінуі де әсер етті.
Исмаилдың билігі және 1557 жылғы шартнама
Қазанның алынуы ноғай мырзаларының саяси бөлшектенуін күшейтті. Исмаилды қолдаушылардың күшеюімен 1554 жылы Жүсіп би биліктен тайдырылып, қаза тапты, ал Исмаил би ретінде жарияланды. Тарихнамада шартнама мәселесі 1557 жылы айқын көрініс береді: бұл Исмаил үшін қарсы топтармен күрес шиеленісіп, өмір мен өлім таразыға түскен кезең еді. Осындай жағдайда оның нақты тірегі — Ресей патшасы болды.
Бұл жақындасуды бидің халқын саналы түрде «дінсіздердің» бодандығына алып келуі деп біржақты түсіндіру қиын. Келісімдер көбіне амалсыздан жасалды әрі ноғайлардың Ресей құрамына толық сіңгенін білдірмеді: мүмкіндік туса, Орда дербестігін сақтауға ұмтылатын. Мәскеу де Исмаилмен келісімге мүдделі болды, алайда шарттардың орындалмауы, татар хандықтарының билігі мен территориясын бөлісуге қатысты уәделердің бұзылуы сияқты қайшылықтар да туындады.
Қорытынды: дерек пен интерпретацияның арасы
Ресейлік материалдар Ноғай Ордасының тарихын реконструкциялауға кең мүмкіндік береді, бірақ оларды идеологиялық қабаттан аршып оқу керек. Ноғай-орыс қатынастары — тек «сыйлық» немесе тек «соғыс» емес: онда рынок мүддесі, дипломатиялық хаттама, әскери стратегия, ішкі саяси бөліну, сондай-ақ Алтын Ордадан қалған дәстүрлер тоғысқан көпқабатты жүйе бар. Сол көпқабаттылықты тарихи-мәтіндік салыстыру арқылы ашқанда ғана неғұрлым объективті тұжырым жасау мүмкін.