Қылмысты саралау және объективтік кезеңі
Қылмысты саралаудың философиялық негіздері
Қылмысты саралау өзінің бастауын философия ғылымынан алады. Қылмыстық құқықта философиядан толық тәуелсіз, өз бетінше қалыптасқан «саралау» ұғымы жоқ деуге болады. Сондықтан қылмысты саралау құқықтық теорияда өңделген тұжырымдарға, құқықтық норманы дұрыс қолданудың әдістемелік шарттарына және заңдылықты түсіндірудің жалпы ғылыми негіздеріне сүйенеді.
Философия құқықтық норманы нақты жағдайда қолданудың гносеологиялық (танымдық) табиғатын ашады. Бұл ретте жекелік пен жалпылық, нақтылық пен абстрактылық, салыстырмалы және абсолюттік шындық сияқты категориялар қылмысты саралауда ерекше рөл атқарады.
Жалпылық пен жекелік: құқықтық танымның өзегі
Ғылым мен философия тарихында жалпылық пен жекелік туралы сөз болғанда, заттар мен құбылыстардың сыртқы ұқсастығы, біртектілігі негізге алынады. Жалпылау — ұқсас нәрселерді бір категорияға біріктіру, ортақ белгісіне бір атау беру. Алайда мұндай бірлік әрдайым объективті дүниенің абсолютті бірлігі емес, көбіне сезімдік әсерлердің белгілі бір қырынан алынған бірлігі ретінде көрінеді.
Түйін:
Қылмысты саралауда әрекеттердің сыртқы белгілері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың жалпы табиғаты бір нүктеде тоғысады: қоғамға қауіптілік.
Нақты жалпылықты даму тұрғысынан ғана терең түсінуге болады. Тарихи дамудың бастапқы кезеңінде құбылыс бірегей, қайталанбас түрде көрінуі мүмкін; ал уақыт өте келе оның өрісі кеңейіп, жаңа түрлерді тудырып, ақырында жекеліктен жалпылыққа ұласады.
Жекелік белгілер және саралаудағы төрт қабат
Құқық қолдану тәжірибесінде біз күн сайын жекеленген белгілермен бетпе-бет келеміз: адамның өмірбаяндық деректері, сыртқы бейнесі, әрекеттің салдары, тәсілі, орны, уақыты, ниеті, себебі, қылмыстың пәні мен заты және басқа да мән-жайлар. Бұл белгілер қылмыстық істің нақты шеңберінде ғана көрініс тауып, дәл осы істің «жеке» табиғатын ашады.
Қылмыстың жекелік деңгейін саралаудағы негізгі құрамдастар:
- Іс-әрекеттің (әрекет немесе әрекетсіздік) барлық толық белгілері.
- Тергеу мен істі шешу барысында мәні ерекше белгілер.
- Қылмыстық-құқықтық мағына беретін белгілер.
- Саралауда шешуші мәні бар қылмыс құрамының белгілері.
Дегенмен философиялық деңгейде көрсетілген белгілердің өзі қылмысты саралау үшін жеткілікті бола бермейді. Қылмыстық-құқықтық теория тұрғысынан басты сұрақ: істелген іс-әрекеттің белгілері Қылмыстық кодекстің Ерекше бөліміндегі нақты норманың құрамына сәйкес келе ме, және заң дұрыс қолданылды ма?
Қылмыстық-құқықтық нормалардың логикасы және құрылымы
Философиялық тұрғыда «жалпы» ұғымы көбіне абстрактылық мәнге ие болады. Ал қылмыстық-құқықтық норма нақты өмірдегі қылмыстың барлық белгілерінің «массасын» түгел қамтып бере алмайды: ол қоғамға қауіпті мінез-құлықтың шектерін белгілейді. Сондықтан нақты оқиғаның құқықтық бағасы тек заң арқылы жүйеленеді.
Жалпы бөлім нормалары
Қылмыс пен жазаның жалпы ұғымдарын, қағидаларын және институттарын айқындайды.
Ерекше бөлім нормалары
Қоғамға қауіпті іс-әрекеттің қылмыс ретінде танылатын белгілерін және оған тағайындалатын жаза түрлері мен мөлшерін белгілейді.
Жалпы мен жекенің арақатынасын дұрыс түсіну құқықтық қорытынды жасауға тікелей ықпал етеді. Мысалы, «ұрлық» ұғымы (біреудің мүлкін жасырын жымқыру) — абстракцияланған деңгейде берілетін жалпы модель. Ал нақты істегі дәлелдер, ниет, тәсіл, объект және өзге мән-жайлар сол абстракцияны жекелік белгілермен «толтырып», нақты саралауға жеткізеді.
Қылмысты саралаудың логикалық негіздері
Қылмысты саралаудың логикалық негізін талдау үшін, ең алдымен саралаудың танымдық табиғатын қарастыру қажет. Саралау — тек техникалық рәсім емес, ол мән-жайларды танып-білу және сол білімге құқықтық баға беру процесі.
Саралау процесінің танымдық сипаттары
- Қылмысты саралау — танымдық бағалау процесі.
- Объективтік құрылымдағы құқықтық баға іс-әрекетті саралауда айқындалады.
- Танымдық әрекет тәжірибелік қызметте (тергеу, айыптау, сот талқылауы) көрінеді.
- Саралау барысында арнайы, өзіне тән таным тетіктері іске қосылады.
Эмпирикалық таным тек сезімдік қабылдаумен шектелмейді: бақылау мен тексеру әрқашан белгілі бір теориялық бағдарға сүйенеді. Сонымен қатар теориялық таным да өмірден ажырап қалмайды — ол эмпириялық деректерге сүйене отырып қорытынды жасайды. Қылмысты саралау тәжірибесінде бұл екі деңгей өзара тығыз байланысады.
Логикалық тұрғыдан алғанда, құқықтық норманың гипотезасы диспозиция және санкциямен байланыста болады. Саралау барысында заңгер дедукция мен индукцияны қатар пайдаланып, ой қорытуға (силлогизмге) сүйенеді. Логикаға немқұрайды қарау көбіне қылмыс құрамының белгілерін дұрыс анықтамауға, соның салдарынан қателі саралауға әкеледі.
Қылмысты саралаудың объективтік кезеңдері және «объективтік шындық» мәселесі
Қылмысты саралауда объективтік шындық туралы мәселе даулы болып келеді. Бір жағынан, сот өндірісінде объективтік шындық қажет пе деген сұрақ қойылады; екінші жағынан, заңгердің танымдық бағасы сот үкімінде «шындық» ретінде көрініс таба ма деген қайшылықтар туындайды.
Негізгі қағида:
Тергеу, прокуратура және сот қызметі объективтік шындықты талап етеді. Онсыз істің мән-жайын анықтау да, құқықтық қорытынды шығару да мақсатқа сай жүзеге аспайды.
Объективтік шындыққа диалектикалық тұрғыдан қарау маңызды: шындықтың ілгерілеуі оның ішкі дамуына, қайшылықтардың шешілуіне, тәжірибемен тексерілуіне байланысты. Құқық қолдану барысында «шындық» тек дайын күйінде берілмейді; ол дәлелдемелерді жинау, тексеру, салыстыру және құқықтық бағалау арқылы қалыптасады.
Объективтік шындықтың құқықтық бағамен байланысы
Объективтік шындықты құқықтық жүйеде бағалау, әдетте, үш элементтің бірлігін талап етеді: (1) істің мән-жайы шындыққа негізделуі; (2) қолданылатын қылмыстық-құқықтық норманың мазмұны анықталуы; (3) нақты іс-әрекет белгілерінің сол норма белгілерімен арақатынасы көрсетілуі. Осы байланыссыз қылмысты саралау толыққанды болмайды.
Дескриптивтік (сипаттамалық) тәсілдің мәні
Дескриптивтік тәсіл — оқиғаны мүмкіндігінше нақты, дәл сипаттап беру. Мысалы: «А. қасақана мылтықпен атып, адамды өлтірді». Бұл кезең құқықтық саралаудың іргетасы болып саналады: алдымен шындық сипатталады, содан кейін ғана құқықтық баға беріледі.
Қылмысты дұрыс саралау үшін заңгер әрекетте қылмыстың нақты құрамының бар-жоғын, құқыққа қайшылық пен қоғамға зияндылықтың дәрежесін, субъективтік және объективтік белгілердің үйлесуін дәл анықтауы қажет. Бұл міндеттерді орындауда материалистік диалектика тәжірибелік және теориялық құрал ретінде ерекше маңызға ие.
Қорытындылай келгенде, қылмысты саралаудағы шындық бір мезетте объективтік және субъективтік қырларды қамтиды: объективтік — істің нақты мән-жайы мен дәлелдемелерге байланысты; субъективтік — сол мән-жайды тану, түсіндіру және құқықтық баға беру арқылы көрінеді. Саралау әрдайым болжам элементін де қамтиды, бірақ бұл болжам дәлелдемелермен тексеріліп, құқықтық нормамен салыстыру арқылы нақтыланады.