Тарих пәнiнiң мектеп оқушыларына жан - жақты тәрбие беруде ерекше орын алатынына қарамастан, кейiнгi 15 - 20 жылдан берi пәннiң тәрбиелiк маңызы бiршама әлсiредi
Тотай Тұрлығұл • педагогика ғылымының докторы, профессор
«Қазақ тарихы» журналы, №1
Тарих пәнінің тәрбиелік әлеуеті неге әлсіреді?
Тарих пәні мектеп оқушыларына жан-жақты тәрбие беруде ерекше орын алатынына қарамастан, соңғы 15–20 жылда оның тәрбиелік маңызы біршама әлсіреді. Мұның себептері де бар: оқыту үдерісіне техникалық құралдардың көптеп енуі, сабақта оқушылардың ойлау қызметін дамытуға шектен тыс әуестену (мұғалімнің мүмкіндігіне қарамастан), сондай-ақ соңғы жылдары тәрбиелік жұмыстың мазмұны мен ұйымдастырылуына енгізілген өзгерістер ғылым негіздерін оқыту барысындағы тәрбиенің рөлін төмендетіп жіберді.
Нәтижесі қоғамнан көрінді
Мұның қаншалықты залалы болғаны бүгінде баршаға аян. Қоғамдағы қылмыс пен заңсыздықтың белең алуы мектептегі тәрбиелеу сияқты маңызды мәселеге, әсіресе тарих және басқа да қоғамдық-гуманитарлық пәндердің тәрбиелік мүмкіндігін толық пайдалануға жеткілікті көңіл бөлінбегенін аңғартады.
Қазақстан тарихы сабақтарының басты мүмкіндігі
Тарих курстарында, соның ішінде Қазақстан тарихында оқытылатын материалдың басым бөлігі тәрбиелік мақсатқа өте қолайлы. Өйткені тарих адамзаттың тарихи-мәдени тәжірибесін, ең алдымен құндылықтарын оқытып-үйретуді көздейді. Егер Қазақстан тарихының әр сабағының алдына белгілі бір тәрбиелік міндет қойылса, бұл тарихшы мұғалімге үлкен жауапкершілік жүктейді.
Мемлекеттік деңгейдегі міндет және мектептің орны
Қазақстан Республикасы азаматтарын тәрбиелеу мәселесі мемлекеттік деңгейде қолға алынып отырған кезде, бұл істе мектептің шешуші орын алатыны белгілі. Бұған барлық пәндер үлес қосуға міндетті. Мұндай маңызды міндетті ойдағыдай орындау алдын ала жүйелі дайындықты талап етеді.
Мұғалімнің дайындық алгоритмі
Сынып белгілі болысымен мұғалім сол сыныпта оқытылатын тарих курсының мемлекеттік білім стандартымен, оқу бағдарламаларымен, оқулықтарымен, оқу-әдістемелік кешенімен және басқа да құралдармен мұқият танысуы тиіс. Егер курсқа арналған әдістемелік құрал болса, онда тәрбиелік міндеттерді жүзеге асырудың жолдары немесе жекелеген сабақтардың тәрбиелік мақсаттарын іске асыру әдістемесі қарастырылатыны анық. Бұл материалдарды да терең меңгеріп алу қажет.
Қосымша материалды жоспарлау
Сабақтың тәрбиелік міндетін толық іске асыру үшін қосымша деректер керек болуы мүмкін. Келесі қадам — қай тақырыпта қандай қосымша материал қажет екенін анықтап, күнтізбелік жоспардағы арнайы бағанда көрсету.
Негізгі жұмыс — сабақ жоспарында
Ең негізгі жұмыс жеке сабақ жоспарларын құрастыру кезінде және сабақты ұйымдастырып өткізуде жүзеге асады. Тәрбиелік міндет тақырып мазмұнына қарай нақтыланады.
Тәрбиелік міндетті мазмұнмен ұштастыру
Бір сабақта тарихтың бірнеше қыры қатар ашылуы мүмкін: қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайлар; ұлт-азаттық қозғалыстардағы еркіндік пен тәуелсіздік жолындағы күрес; белгілі қайраткерлердің қызметі. Мұғалім тәрбиелік міндетті айқындағаннан кейін оқулықтағы материалды саралап, оның сол міндетті қаншалықты жүзеге асыруға жеткілікті екенін бағамдайды. Егер оқу материалы жеткіліксіз болса, қосымша дерек таңдап, оны сабақтың қай кезеңінде, қандай әдіс-тәсілмен қолданатынын алдын ала белгілейді. Қазақстан тарихы бойынша қосымша материалдың мол екені мұғалімдерге жақсы мәлім.
Тәрбиелеудің әдістері: жаңалық емес, нысана маңызды
Тарих сабағында оқушыларды тәрбиелеудің арнайы, ерекше әдісі жоқ. Негізінен бұрыннан белгілі оқыту әдіс-тәсілдері қолданылады: әңгіме, баяндау, пікірлесу; картамен және түрлі көрнекі құралдармен жұмыс; тарихи көркем әдебиет пен тарихи құжаттарды пайдалану; өлке материалын енгізу; интерактивті тәсілдер; оқулықпен және мерзімді баспасөз материалдарымен жұмыс.
Түйінді талап
Қолданылған әдіс оқушының жүрегіне, сезіміне, ішкі жан-дүниесіне әсер етуі тиіс: толғандырып, тебірентіп, оларды баяндалып отырған оқиғаға қатысушыдай күйге жеткізгенде ғана тәрбиелік нәтиже байқалады. Тарихи факт пен құбылыстың сипатына қарай оқушы қуанып мақтанса, не қамығып, жауға деген жек көруі күшейсе — мұғалімнің тәрбиелік мақсаттағы жұмысы әсер еткенінің белгісі.
Әсер қалдыратын құралдар және есте сақталу
Мұғалімнің әсерлі әңгімесі, тарихи романнан немесе баспасөзден алынған үзінділер, сабақ мазмұнына сай көрсетілген бейнекадрлар, сәулет ескерткішін көркем тілмен сипаттау, оқушының тарихи құжатпен өздігінше жұмыс істеп, баға беруі мен қорытынды жасауы, ақын-жыраулар мен ауыз әдебиеті үлгілерінен келтірілген үзінділер, қайраткерлер мен ғалымдардың үнтаспа арқылы берілген жігерлі сөздері — мұның бәрі оқушыға ықпал етіп, терең із қалдырады. Осындай тәсілдермен түсіндірілген тарихи материал оқушылардың жадында берік сақталады.
Тиімділік шарты: алдын ала дайындық және серіктестік
Күнделікті оқытылатын тарихи материалды алдын ала іріктеп, қажетті дайындықпен тәрбиелік мақсатқа тиімді пайдалансақ, жұмыс нәтижелі болады. Мұғалім шәкіртпен тығыз ынтымақтастық орнатып, олардың жүріс-тұрысын, мінез-құлқын, білімінің өсуін және өзге ерекшеліктерін үнемі назарда ұстаса, тәрбиедегі өзгерістерді де байқайды. Осыдан тиісті қорытынды шығарып, өз жұмысын одан әрі жетілдіре түседі.
Тарихшы мұғалімнің қоғамдық жауапкершілігі
Қазіргі мектепте тарихтан сабақ беретін мұғалімді қоғам қайраткері деуге негіз бар: бір мұғалімнің алдынан бір оқу жылында 200–250 оқушы өтеді. Елде жиырма мыңға жуық тарихшы мұғалім бар екенін ескерсек, мыңдаған жас ұрпақ тәрбиесі осы мамандардың ықпалымен қалыптасады. Бұл жастар — қоғамның болашақ құрылысшылары; қоғам тағдыры да солардың қолында.
Қорытынды ой: тәрбиесіз білімнің қаупі
Жас ұрпақты заман талабына сай тәрбиелі етіп дайындау — аса маңызды міндет. Әл-Фараби айтқандай, тәрбиесіз білім адамзат жинаған құндылыққа зиянын тигізуі мүмкін. Жоғарыда аталған маңызды міндетті орындауға тарихшы мұғалім қомақты үлес қоса алады, өйткені ол адамзат өркениеті жинаған тәжірибе мен құндылықтарды жүйелі түрде оқытып-үйретеді.
Мәтін редакцияланды: орфография, пунктуация және сөйлем құрылысы түзетілді; ой желісі сақталды.