Алкоголь өніміне акциз
Бюджет кірістері және экономикалық қатынастардың мәні
Бюджеттің кірістері — орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру барысында мемлекеттің кәсіпорындармен, ұйымдармен және халықпен орнататын экономикалық қатынастарының жиынтығы. Бұл қатынастардың сыртқы көрінісі мемлекеттік бюджетке түсетін әртүрлі төлемдер арқылы байқалады, ал олардың материалдық нәтижесі — бюджеттік қорда шоғырланатын ақша қаражаттары.
Бюджеттік кірістер бір жағынан, ұдайы өндіріс процесіне қатысушылар арасында қоғамдық өнім құнын бөлудің нәтижесі болып табылады. Екінші жағынан, мемлекет қолында жинақталған құнды қайта бөлу объектісі ретінде аймақтық, салалық және мақсатты негізде бюджеттік қорлар құруға бағытталады.
Нарықтық экономикаға көшу жағдайында бюджеттің кірістері заңды және жеке тұлғалардың салықтық және салықтық емес төлемдерінен қалыптасады. Осы кіріс көздерінің ішінде акциз салығы ерекше орын алады.
Негізгі ұғымдар
- Бюджет кірістері
- Мемлекетке түсетін төлемдер арқылы орталықтандырылған қаражат қорының қалыптасуы.
- Қайта бөлу
- Жиналған құнды аймақтық, салалық және мақсатты бағыттар бойынша бөлу.
- Акциз
- Белгілі бір тауарларға салынатын жанама салық; әдетте баға арқылы тұтынушы төлейді.
Акциздердің бюджет кірісіндегі үлесі (2002–2004)
2002–2004 жылдар аралығында акциздердің Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет кірісіндегі үлесі салыстырмалы түрде тұрақты деңгейде болды. Төмендегі кестеде жалпы табыстар және акциздер бойынша нақты түсім мен үлес салмағы көрсетілген.
| Көрсеткіш | 2002, нақты (млн тг) | 2002, үлес салмағы (%) | 2003, нақты (млн тг) | 2003, үлес салмағы (%) | 2004, нақты (млн тг) | 2004, үлес салмағы (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Табыстар (барлығы) | 394 773 | 100 | 544 673 | 100 | 605 676 | 100 |
| Акциздер | 18 956 | 4,8 | 24 774 | 4,5 | 29 561 | 4,9 |
Қысқаша қорытынды
- Акциздердің үлесі 2002 жылы — 4,8%, 2003 жылы — 4,5%, 2004 жылы — 4,9%.
- 2003 жылы акциздердің нақты түсімі 2002 жылмен салыстырғанда 5 818 млн теңгеге артқанымен, үлес салмағы 0,3%-ға төмендеді.
Жоспардың орындалмауы: негізгі себептер
2003 жылы акциз үлесінің төмендеуіне алкоголь өнімдері және бензин мен дизель отыны бойынша акциз түсімдерінің жоспардан төмен орындалуы әсер етті. Мұны төмендегі деректер айқындайды.
| Акцизделетін тауар | 2004 жоспар (млн тг) | 2004 нақты (млн тг) | Ауытқу (млн тг) | Орындалуы (%) | 2003 нақты | Өсу қарқыны (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Алкоголь өніміне акциз | 9 901,2 | 7 546,9 | -2 354,3 | 76,2 | 6 902 | — |
| Бензин мен дизель отынына акциз | 7 608,9 | 6 332,5 | -1 276,3 | 83 | 7 741,3 | 82 |
Бензин және дизель отыны
Бюджетке түсу жоспарының орындалмауы акциз ставкасының төмендеуіне байланысты болды. Бұған қоса, мұнай өңдеуші компаниялар өнімнің едәуір бөлігін экспортқа шығарды. Экспорт акцизбен алынбайтындықтан, бюджет кірісі азайды.
Алкоголь өнімдері
Алкоголь өнімдері бойынша да түсім жоспардан төмен қалып, жалпы акциз үлесінің төмендеуіне ықпал етті. Бұл факторлар жанама салықтар бойынша түсімнің құрылымдық тәуекелдерін көрсетеді.
Қорытынды: акциздің бюджеттік маңызы
Акциз салығы кез келген жанама салық сияқты тауардың бағасына қосылады. Сондықтан ол үстеме құн түрінде тұтынушы есебінен төленеді. Тауар бағасы өскен сайын акциз түсімі де ұлғаюы мүмкін, сол арқылы бюджет үшін салыстырмалы түрде тұрақты әрі тиімді кіріс көзі ретінде көрінеді.
Негізгі түйін
Акциздер — бюджет кірісін толықтыратын маңызды құрал, алайда олардың орындалуы ставка саясатына және ішкі нарықтағы сатылым көлеміне, сонымен қатар экспорт үлесіне тікелей тәуелді.