Қазақстан Республикасының соты туралы қазақша реферат
Сот билігінің мәні және қоғамдағы рөлі
Сот билігі — мемлекеттік билік тармақтарының бірі. Ол заң шығарушы және атқарушы биліктен мына сипаттарымен ерекшеленеді: жалпыға ортақ жүріс-тұрыс ережелерін (сот прецедентін қоспағанда) қалыптастырмайды және атқару-басқару қызметін жүзеге асырмайды. Сот билігі қоғамда туындайтын нақты істер мен дауларды шешуге бағытталған.
Істер қалай қаралады?
Даулар мен істер заңда белгіленген ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралады. Процестік нысан қатаң сақталуы тиіс: егер іс жүргізу тәртібі бұзылса, тіпті істің мәні бойынша дұрыс шығарылған шешімнің өзі бұзылып, іс қайта қарауға жіберілуі мүмкін.
Билік кімге тиесілі?
Сот билігі «мекемеге» емес, нақты істі қарайтын сот құрамына (алқаға) тиесілі. Сондықтан сот туралы айтылғанда, көбіне сот алқасы меңзеледі.
Сот құрамы және шешім қабылдау негізі
Әр елде сот құрамы әртүрлі болуы мүмкін: бірнеше кәсіби судья (мысалы, азаматтық істерде 3 немесе 5 судья), бір судья және алқа мүшелері, не судьялар мен алқа мүшелерінің аралас құрамы. Шешім шығаруда сот заңға және құқықтық санаға сүйенеді. Сот қызметі реттеушілік емес, ең алдымен қорғаушылық сипатқа ие: құқық үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Сот билігінің өкілеттіктері және оның «екі қыры»
Сот билігі заңдылық пен құқықтық тәртіпті сақтауға, конституциялық құрылысты, саяси және экономикалық жүйені, азаматтардың, мемлекеттің және қоғамдық ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға қызмет етеді. Осы міндеттеріне байланысты сот билігі заң шығарушы және атқарушы биліктерде жоқ ерекше өкілеттіктермен қамтамасыз етілген.
Сот шешімінің құқықтық салдары
- Адамды бостандығынан айыру туралы шешім қабылдау.
- Заңда көзделген жағдайларда ең қатаң санкцияларды қолдану.
- Мүлікті тәркілеу, ата-аналық құқықтан айыру сияқты шешімдер шығару.
- Мемлекеттік органның шешімін заңға қайшы деп тану және күшін жою.
Қуаттылығы
Сот билігі — ықпалы зор билік: ол адамның тағдырына, мүлкіне, құқықтық мәртебесіне тікелей әсер ететін шешімдер қабылдайды.
Осалдығы
Салыстырмалы түрде алғанда, сот билігінің «әлсіз» жағы да бар: ол заң шығарушы билік секілді сайлаушылар қолдауына сүйенбейді, атқарушы билік иелігіндегі күштеу тетіктеріне де тікелей ие емес. Оның негізгі тірегі — заңның мүлтіксіз орындалуы, құқыққа құрмет, әрі қоғамның құқықтық мәдениеті.
Саяси ықпалдан тәуелсіздік
Заң шығарушы билік саясатпен тығыз байланысты, атқарушы билік те саяси қысымға ұшырауы мүмкін. Ал сот төрелігін жүзеге асыру барысында ешқандай саяси немесе өзге қысымға жол берілмеуі тиіс. Судья шешім қабылдағанда саяси мақсаттан ада болып, заң мен құқықтық санадан басқаға бағынбайтын тәуелсіз ұстанымды сақтауы қажет.
Тәуелсіздік идеясының тарихи сабақтастығы
Сот билігінің тәуелсіздігі мәселесін Қазан төңкерісіне дейін қазақ зиялыларының ішінде алғаш көтергендердің бірі — Барлыбек Сыртанов. Ол 1911 жылғы «Қазақ елінің уставы» атты еңбегінде судьялардың үкіметке немесе жеке адамдарға бағынбай, заң мен сот ережелеріне сүйеніп шешім шығаруы керектігін, судьяға ықпал етуге тырысқандардың жауапкершілікке тартылуы тиіс екенін атап өткен.
Негізгі ой
Сот төрелігінің әділдігі — судьяның тәуелсіздігімен тікелей байланысты. Бұл қағида тарихи мәтіндерде де, қазіргі құқықтық талаптарда да өзекті.
Сот төрелігінің жалпыға танылған қағидалары
Әлемдік тәжірибеде сот билігі бірқатар негізгі қағидалар арқылы жүзеге асырылады. Олар әділ соттың «қаңқасын» қалыптастырып, соттың қоғам алдындағы сенімін күшейтеді.
Теңдік және жариялылық
- Сот пен заң алдында бәрінің тең болуы.
- Сот ісін жүргізудегі жариялылық.
Жарыспалылық және қорғану құқығы
- Процестің жарыспалылық негізде жүргізілуі және тараптардың дәлелдерді еркін пайдалануы.
- Кінәсіздік презумпциясы: айыптау үкімі заңды күшіне енбейінше адам кінәлі деп танылмайды.
- Айыпталушының қорғаушы алу құқығын қамтамасыз ету.
Қазақстандағы сот жүйесінің қалыптасуы және реформалар
Қазақстанда сот билігі Конституция талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Тәуелсіздікке қол жеткізу жолы күрделі кезеңдерден өтті. 1990 жылғы 25 қазанда Мемлекеттік егемендік туралы Декларация қабылданып жарияланды, ал 1991 жылғы 16 желтоқсанда Мемлекеттік тәуелсіздік туралы Конституциялық заң қабылданды. Қазақстан адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығын мойындай отырып, демократиялық қоғам және құқықтық мемлекет құруға берік бет бұрғанын Конституцияда бекітті.
Реформаның қозғаушы себептері
Қазақстанның әлемдік құқықтық кеңістікте орнығуы, халықаралық экономикалық қатынастардың кеңеюі және экономиканың жаңа сипатта дамуы сот жүйесін түбегейлі жаңғыртудың негізгі алғышарттары болды.
Жүйені біріктіру
Елде сот жүйесі біріктіріліп, төрелік сот таратылды. Оның қызметін жергілікті соттар мен Жоғарғы Сот атқаратын болды.
Конституциялық бақылау
Бұрынғы Конституциялық соттың орнына Конституциялық Кеңес құрылды. Ол соттан тыс конституциялық бақылау мен түсіндірме беру функцияларын атқарды.
Судьяларды тағайындау
Президенттің жергілікті сот судьяларын, ал Жоғарғы Сот судьяларын Парламент Сенаты тағайындайтын құзыреті бекітілді. Нәтижесінде судьяларды тұрақты мерзімге бекіту тәжірибесі орнықты.
2000 жылғы шешуші кезең және құқықтық негіз
Сот билігі мен атқарушы биліктің ара-жігін нақтылау туралы пікірталас 2000 жылы түйінделді. Сол жылы қабылданған сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту шаралары туралы Президент Жарлығы сот жүйесінің мазмұндық және материалдық дербестігін күшейтті. Бұдан кейін, 2000 жылғы 25 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заң қабылданып, соттардың беделін арттыруға, судьялардың тәуелсіздігі мен тұрақтылығына кепілдіктерді нақтылады.
Үш буынды сот ісін жүргізу жүйесі
2008 жылғы өзгерістер мен толықтырулар және 2009 жылғы 10 желтоқсанда қабылданған заңнамалық түзетулер нәтижесінде 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап сот ісін жүргізудің үш буынды жүйесі іске қосылды:
- Аудандық сот — бірінші саты.
- Облыстық сот — апелляциялық және кассациялық саты.
- Жоғарғы Сот — қадағалау сатысы.
Ашықтық, технология және сенім
Сот жүйесін дамыту үдерісі үздіксіз жалғасуда. Сот шешімдерінің ашықтығы мен жариялылығы күшейтіліп, азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктері кеңейтілді. Адвокаттардың сот процесіндегі рөлі нығайып, судьялардың жауапкершілігін арттыруға бағытталған тетіктер жетілдірілді.
Автоматтандыру және сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Қазіргі соттар ақпараттық технологияларды белсенді қолданады. Соның бір мысалы — сотқа келіп түскен арыздар мен істерді автоматты түрде тіркеп, бөлуді қамтамасыз ететін ҚР СО БААТЖ сияқты жүйелер. Мұндай шешімдер адам факторын азайтып, жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге ықпал етеді.
Құқықтық мемлекет логикасы
Қоғамдық қатынастардың орнығуы сапалы заңдардың қабылдануымен, жоғары деңгейдегі құқық қолданумен, құқық қорғау органдарының үйлесімді жұмысымен және сот беделінің мызғымас сеніміне сүйенумен ұштасады. Қазақстанда тәуелсіз сот жүйесінің негіздері қалыптасып, заң үстемдігі дәйекті түрде қамтамасыз етіліп келеді.
Халықаралық ықпалдастық және институционалдық даму
Елімізде жүргізілген реформалардың бір бағыты — судьялар қауымдастықтары мен кәсіби ұйымдар арқылы халықаралық ынтымақтастықты кеңейту. Орталық Азия судьяларының халықаралық қауымдастығы бастамалары, ТМД елдерінің судьялар кеңесі, халықаралық заңгерлік ұйымдармен байланыстар сот саласындағы тәжірибе алмасуды күшейтіп, жаңа даму белестеріне жол ашты.
Қорытынды: сот шешімі — қоғамның мемлекетке көзқарасының өлшемі
Қазақстан Республикасының Конституциясының 75-бабының 1-тармағында: «Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады» деп көрсетілген. Демек, қоғамның мемлекетке деген көзқарасы көбіне соттардың шешімдері мен әділ төрелік сапасы арқылы қалыптасады.
Өркениетті елдердің тәжірибесі көрсеткендей, мемлекеттің даму деңгейі сот билігінің беделімен және әділ сот төрелігінің сапасымен өлшенеді. Бұл бағытта Қазақстан ашық әрі тиімді, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға қабілетті сот жүйесін орнықтыруға бағытталған шараларды жүйелі түрде қабылдап келеді. Мұның бәрі еліміздің сот жүйесі халықаралық озық стандарттарға жақындай түседі деген үмітті күшейтеді.