Басқару стилі
Басқару стилінің мәні және қолданылу аясы
Басқару стилі — мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарда, қоғамдық құрылыстың барлық саласында қолданылатын, аз шығынмен барынша жоғары тиімділікке қол жеткізуді көздейтін тәсілдер жиынтығы. Сондықтан басқару теориясы мен тәжірибесі барлық деңгейге тән.
Басқару процесс ретінде жалпылама сипатқа ие: ол өлі табиғатта (өндірістік құралдар мен еңбек заттарын басқаруда), тірі табиғатта (биологиялық жүйелерде) және қоғамдағы әлеуметтік жүйелерді басқаруда көрініс табады. Осыған байланысты басқару ісі әртүрлі аумақтық бөліктер мен әлеуметтік-экономикалық жүйелерде объективті түрде жүзеге асырылады.
Негізгі ой
Менеджмент басқару процесіне қатыса отырып, тиімді жұмыс істеуі үшін қолайлы жағдайларды талап етеді: әр аумақтың ерекшелігін ескеру, жергілікті экономиканың дамуын реттеуді жүйелі жолға қою қажет.
Қазақстан экономикасын басқарудың саяси-экономикалық алғышарттары
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуын басқаруда дербестікке ұмтылу саяси алғышарттардың маңызын айқындады. 1980-жылдардың екінші жартысынан бастап бұрынғы Кеңес Одағында, соның ішінде Қазақстанда да қоғамдық-саяси ахуал қарама-қайшылықтарға толып, тұрақсыздықты күшейтті.
Орталық биліктің республика мен өңірлердің мүдделерін ескермеуі мекемелік және жергілікті мүдделер қақтығысын тереңдетті. Бұл табиғи ресурстардың бей-берекет пайдаланылуына жол ашып, ақырында экономикалық жағдайдың шиеленісуіне әкелді.
Тұрақсыздықтың ішкі себептері
- Жүйенің ішкі тоқырауы және басқару тетіктерінің әлсіреуі.
- Кезектердің ұлғаюы, талондық жүйенің күшеюі.
- Ақшаның құнсыздануы және экономикалық саясаттың кеш қалыптасуы.
Нарықтық экономиканың артықшылықтары
- Еңбекті ынталандыруды күшейтеді.
- Өндірушілердің экономикалық дербестігін қамтамасыз етеді.
- Монополияға тосқауыл қойып, өндірісті сұранысқа бағыттайды.
Құқықтық негіз: егемендік пен конституциялық тірек
Терең әрі батыл өзгерістерді жүзеге асыру үшін нақты құқықтық алғышарттар қажет болды. Осы тұрғыда 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация және 1993 жылғы 28 қаңтардағы Конституция — ел тарихындағы жаңа кезеңнің бастауы.
Қазіргі кезеңде 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Конституция және 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған мемлекеттік тәуелсіздік туралы конституциялық заң елдің әлеуметтік-экономикалық дамуында айрықша орын алады. Бұл құжаттар саяси-экономикалық процестерді басқаруда маңызды бағдар беріп, экономикалық тәуелсіздіктің негіздері мен нарықтық қатынастарды қалыптастырудағы басқарудың рөлін айқындайды.
Экономикалық тәуелсіздіктің өзегі
Қазақстанның экономикалық тәуелсіздігінің негізі — жерге, жер қойнауы байлықтарына, ішкі және аумақтық су ресурстарына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, тарихи-мәдени құндылықтарға, материалдық және қаржылық ресурстарға, сондай-ақ өндірістік және өндірістік емес объектілерге қатысты айрықша меншік құқығы.
Мемлекеттік реттеу және экономиканы басқарудың қағидалары
Қазақстан экономикасы мемлекеттік реттеудің субъектісі болып табылады. Бұл ретте басқару функциясы ретінде қаржы-несие жүйесін құру, дербес мемлекеттік бюджетті қалыптастыру, салық және кеден жүйесін ұйымдастыру ерекше маңызға ие.
Конституциялық әдістемелік қағидалар
- 1 Экономика меншіктің әртүрлі нысандарына негізделеді; мемлекет заң алдында барлық меншік субъектілерінің теңдігін қамтамасыз етеді.
- 2 Жеке меншікке қол сұғылмайды.
- 3 Мемлекет жеке кәсіпкерлік еркіндігіне кепілдік береді, оны қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді.
- 4 Монополистік қызметке және бәсекелестікті кез келген шектеуге жол берілмейді.
- 5 Әкімшілік-аумақтық бірліктердің дербестігі танылады.
Бұл қағидалар Қазақстан экономикасын басқарудың қазіргі жүйесінің іргетасын құрайды және халық шаруашылығын әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономикаға тұрақтандыруға қызмет етуі тиіс. Сонымен бірге олар Қазақстандағы менеджменттің ұйымдастырушылық негіздеріне тікелей қатысты.
Ұйымдастырудың құны
Кәсіпкерлік ортада ұйымдастырушылық фактордың рөлі әрдайым жоғары бағаланған. Америкалық кәсіпкер Э. Карнеги: «Барлық зауыт, фабрика, байланыс құралдары мен ақшаны алып қойып, тек ұйымдастыруды қалдырсаңыз, төрт жылда бәрі қайта қалпына келеді», — деген. Нашар ұйымдастырылған компанияны ешқандай нарықтық тетіктер құтқара алмайды.
Өзін-өзі басқару және өзін-өзі қаржыландыру тұжырымдамасы
Өзін-өзі басқару мен өзін-өзі қаржыландыру тұжырымдамасы республика экономикасын басқару жүйесінің маңызды әдістемелік негіздерінің бірі саналады. Ол өзін-өзі басқаруға көшудің теориялық алғышарттарын жүйелейді.
Құрылымы бойынша тұжырымдама 15 бөлімнен тұрып, онда стратегиялық мақсаттар, меншікке қатынас, қаржылық база, баға белгілеу, әлеуметтік және аймақтық саясат, микродеңгейде жоспарлау, ғылыми-техникалық прогресті басқару, инвестициялар, табиғатты пайдалану және басқа бағыттар қамтылған.
Тұжырымдаманың басым мақсаттары
- Экономикалық дамуды жеделдету.
- Аймақтардың ресурстарды пайдалану құқығын кеңейту.
- Халықтың өмір сүру сапасы мен өмірлік деңгейін қамтамасыз ету.
Жергілікті ресурстарды пайдалану саласында аймақтардың құқықтарын кеңейту арқылы көзделген мақсаттарға жетуге және халықтың өмір сүру сапасын арттыруға мүмкіндік беріледі. Тұжырымдаманың тек теориялық емес, практикалық маңызы да осында.
Жергілікті басқару: екі заңның айырмашылығы
Түсіну барысында екі заңның айырмашылығын айқындау маңызды: біріншісі — жергілікті мемлекеттік басқару туралы, екіншісі — жергілікті өзін-өзі басқару туралы. Екіншісі жергілікті органдарға заң шеңберінде еркіндік берудің құқықтық негізін қалыптастырады.
Заңдағы анықтама
«Жергілікті өзін-өзі басқару» — Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарына сәйкес жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу жөнінде халықтың аумақтық құрылымдар арқылы өз қызметін дербес жүзеге асыратын, халық билігін іске асыру нысаны.
Жергілікті қаржыландыру көздері
Заңдағы ұтымды тұстардың бірі — өзін-өзі басқарудағы өзекті мәселелерді жергілікті қаржыландыру қағидатын айқындауы. Жергілікті қауымдастықтың кірістері мына көздерден қалыптасады:
- Жергілікті бюджеттен бөлінетін қаражат.
- Қауымдастық құрған коммерциялық ұйымдардың табыстары және оларға тиесілі мүлікті жалға беруден түсетін кірістер.
- Қауымдастық тұрғындарының өз еркімен төлейтін төлемдері мен алымдарынан түсетін кірістер.
- Заңды және жеке тұлғалардың ерікті қайырымдылық жарналары.
- Заңмен тыйым салынбаған өзге де көздер.