Айбарынан адам баласы сескенетін батырды қасына ертсен ұтпасаң, ұтылмайсын
Абылай хан дәуірі және жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
Тарихи деректерге сүйенсек, Абылай ханның жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі 1723 жылғы әйгілі «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған қасіретті кезеңнен кейін өрістеп, еуропалық жыл санауымен 1750 жылдар шамасында айқын қарқын алады. Осылайша қазақ даласын жоңғар ықпалынан арылту жолындағы азаттық күрес кең ауқымға ұласады.
Бұл соғыста Қанжығалы қарт Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай сияқты қолбасшылардың рөлі айрықша аталады. Ал жоңғарларды Омбы маңынан қуып, Обь өзенінен асыра тастауда Қошқарбай батырдың еңбегін ерекше атап өткен жөн.
Назар аударарлық түйін
Қошқарбай батырдың есімі ел аузындағы әңгімелерде ғана емес, белгілі зерттеушілер мен басылымдарда да кездеседі: бірқатар дерек «Азия» кітабы арқылы таралып, кейін 1913–1917 жылдары «Қазақ» газетінде жарияланған мақалаларда сөз болады.
Жазба дерек, ауызша тарих және айғақтар
1755 жылдар шамасындағы оқиғалар туралы мәліметтер әр кезеңде әртүрлі дереккөздерде хатталған. Белгілі саяхатшылар Г.Н. Потанин мен С.И. Семенов-Тянь-Шаньский қазақ даласын аралау барысында 1868 жылдары ел ішінен көптеген мәліметтерді жазып алғаны айтылады. Бұл деректердің бір бөлігі ұлты неміс Карл Риттер жазған «Азия» кітабы орыс тіліне аударылғанда, сол жинаққа енгізілген.
Аңыз-әңгімелерде Абылай ханның Қошқарбай атты батыры жоңғарларды қазіргі Омбы тұрған өңірден Обь өзенінен асыра қуып тастағаны айтылады. Барнауыл уезі төңірегінде Сібір шаруалары арасында осы оқиғаға қатысты әңгімелер көп тараған деседі.
Тірі шежіре ізі
Қошқарбай батырдың жұрағаттары Ертіс өзенінен 10–15 шақырым шамасында орналасқан Қараөзек елді мекенінде (Черлак уезі) бүгінге дейін өмір сүріп жатқаны айтылады.
Ә.Бөкейханов дерегі
Ә.Бөкейханов Ф.А. Щербина еңбектеріне сүйеніп: «Қыпшақ Қошқарбай батыр 1755 жылы жоңғарларды Обьтан асыра қуып тастады» деп жазады, әрі Тілеуберді ұрпақтарының Құлынды даласында тұрғанын атап өтеді.
Дерек: «Ә.Бөкейханов шығармалары», Қазақстан баспасы, Алматы, 1994 ж.
Үлкендердің айтуынша, Қысыраудың Мөнкесінен тарайтын Андыбай, Жақсыбай, Жиенбай ұрпақтарының алдыңғы көші осы кезеңде Ертіс маңынан Қараөткел өңіріне келген. Ел аузындағы пайым бойынша, Есіл бойына біржола қоныстануға Қошқарбай батырдың ықпалы тиген болуы мүмкін.
Қошқарбайды ерекше қастерлеген Жақсыбай жорықтарға бірге аттанып, соғыс ісінде ғана емес, күрделі мәселелерді шешуде де белсенділік танытып, әсіресе әскерді ұстауға көп көмектескені айтылады.
Қошқарбай батыр жайлы белгісіз тұстар
Бүгінде Қошқарбай батырдың ерлігі туралы ауызша дерек мол, жүрген жолын аңғартатын айғақ та жеткілікті. Алайда жүйелі жазба шежіре аз болғандықтан, мәліметтердің бәрін бір ізге түсіру қиынға соғып келеді.
Нақтысы беймәлім
- Қай жерде туғаны
- Қайда қайтыс болғаны және қайда жерленгені
- Неше жасқа келгені
Деректерге қарағанда, ол «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезеңінен бұрын туып, қазақ халқының Ресей ықпалына біржола кірген тұсына дейін ғұмыр кешіп, жетпістен асып дүние салған болуы ықтимал.
Алдажар қажының айтуына қарағанда, Барыс жылы туған батыр жетпістен асып, сексенге таяған шағында дүние салыпты. Кейбір қариялар оның қасиетті Қаратауды бір көруді мақсат еткен сапарында қайтыс болып, сүйегі сол жақта жерленгенін айтады. Дегенмен, нақты жері дөп басып көрсетілмейді. Ал басқа бір әңгімелерде батырдың Омбы маңында көз жұмғаны айтылады.
Көкшетау облысында Қошқарбай ауылы, сондай-ақ Қошқарбай шоқысы аталатын жер атауларының болуы да көп ойға жетелейді: бәлкім, батыр зираты осы маңда болуы мүмкін деген жорамал айтылады.
Батырдың ерлік келбеті және жорықтағы орны
Қылыш пен найзаны еркін меңгерген, әскери істі жетік білетін Қошқарбай батыр аты аталып жүрген көптеген батырлармен үзеңгілес болып, талай шайқаста қатар жүргені баяндалады. Жаяу Мұсаның «Ер Олжабай» поэмасындағы үзіндіде де оның есімі ірі тұлғалармен қатар аталады.
Қолбасшы ел ағасы ер Олжабай,
Жер-жерден қол жияды ер Бөгенбай.
Қарқабат, Қарауыл мен Найман, Керей,
Келеді Қыпшақтан ал ер Қошқарбай.
Ақылды, батыр кісі Сары Баян,
Бәсетиін Малайсары ол данышпан.
Шақшақұлы атақты ер Жәнібек,
Қаракесек Қайырлы би ер Қазыбек.
Арғында жаңа шыққан би Едіге,
Мейрамға ұран болған ер Олжабай.
Ел аузында сақталған естеліктерге қарағанда, Қошқарбай батыр Ертіс төңірегінен шыққан Жазы, Жолаба, Тілеуберді батырлармен бірге соғысып, Сілеті өзені бойын жоңғарлардан тазартуға қатысқан. Омбы төңірегінде туған Байсерке би Түгелұлы (1760–1841) батырлар туралы көптеген әңгімелер қалдырған деседі, алайда оларды жинақтап, ғылыми айналымға түсіру ісі әлі де жүйелене қоймаған.
Жер атауларындағы тарихи із
Қошқарбай батырдың Есіл бойын қалмақтардан тазартқаны туралы әңгімелер Қараөткел өңірінде кең тараған. Халық жадында оның Қанжығалы қарт Бөгенбаймен, сондай-ақ Өтеген, Шаншар, Құдайменде есімді батырлармен тізе қосып соғысқаны жиі айтылады.
Бөгенбай жазығы
Қалмақтарды қуу кезінде Бөгенбай батыр қосыны Жыланды тауы маңына қос тігіп, төбеден жауды бақылаған делінеді. Осы аймақ бүгінде Бөгенбай жазығы деп аталады.
Шаншар төбесі
Шаншар батыр бастаған қол мен жоңғарлар қақтығысқан жер Шаншар төбесі аталып кеткен. Кейін орыс селосы орнағанда, жер атауы Чанчарка түрінде айтылғаны сөз болады.
Сілеті бойындағы шайқастар
Сілеті өзені бойындағы бір ұрыста Қошқарбай батыр қатарынан төрт мәрте жекпе-жекке шығып, қарсы жақтың төрт батырын жеңгені айтылады.
Жекпе-жек жыры және Кертөбел тұлпар
Ел ішінде сақталған жыр жолдарында Қошқарбай батырдың айбыны ерекше суреттеледі. Шубай ақсақал жатқа айтқан делінетін шумақтардың нақты қай жырдан екені анықталмағанымен, халықтың батырды қалай танығанын айқын көрсетеді.
Сұқ саусағы бір қарыс,
Жұдырығы гүріздей,
Екі жарым кез бойы бар,
Бұжыр беті бүлкілдеп,
Түксиген қара қабағы,
Теңіздей терең тұңғиық,
Жарқылдап қос жанары.
Атойлап жауға тигенде
Екпініне шыдамай,
Жоңғар безіп барады.
Төрт батыры жер жастанып,
Боздап кетіп барады.
Әңгімелерде батырдың жекпе-жектегі тұрақты жеңісіне Кертөбел атты тұлпарының да ықпалы тигені айтылады: тұлпар иесінің қимылын, тақым қысуын қалт жібермей ұғып, ұрыс үстінде дәл орындап отырған. Осы еркіндік батырға найза мен қылышты емін-еркін сермеуге мүмкіндік берген делінеді.
Абылай хан мен Қошқарбай: сенім, қызғаныш және сөздің салмағы
Қошқарбайдың адалдық пен әділдікті жақтайтын мінезі ел басқару ісінде де пайдасын тигізіп, ал батырлығы мен жүректілігі Абылай ханды сүйсінткен делінеді. Дегенмен, күншілдік те араласқан: кейбіреулер батырдың бағы тек Кертөбелде дегенді ханға жеткізіп, тұлпарды сұратуға түрткі болғаны айтылады.
Кертөбелге қатысты аңыз
Әңгімеге қарағанда, Қошқарбай бір жиынға кешігіңкіреп келіп, ханға: «Уа, ардақты хан ием! Менің сезімім саған ат керегін сездірсе, мен өзіме бас керегін айтқым келеді». деп жүріп кетеді. Сөздің астарын түсінген Абылай хан батырдың ренішін байқап, райынан қайтқан деседі.
Тағы бір әңгімеде Абылай ханның орыстармен келіссөзге барарда би-батырлардан кеңес алып, Қошқарбайды қасына ертуді жөн санағаны айтылады. Орыстар батырдың тұлғасына қарап таңырқап, тіпті сол жылы ханнан рұқсат сұрап, Қошқарбайдың бойы мен салмағын өлшеткен делінеді.
Айтылатын өлшем
Аңыздағы дерек бойынша батырдың салмағы 8 пұт (шамамен 128 кг), ал бойы екі жарым кезден сәл артық, яғни екі метр шамасында болған.
Бұл мәліметті Қарағанды мемлекеттік университетінде ұзақ жыл ұстаздық еткен ғалым Қалжан Тұңғышбаев Омбы архивіндегі құжаттарды қарастыру барысында кездестіргені айтылады.
Ұрпақ сабақтастығы және «молла балалары» туралы хикая
Қошқарбай батыр ұрпақтарының арасынан да ел қамын ойлаған азаматтар көп шыққаны айтылады. Бізге жеткен мәлімет бойынша, батырдан тараған 16 ұрпақтың 11-і ер бала көрінеді. Есімдері ретінде Есет, Толыбай, Жақып, Қонай, Көтен, Торпақ, Кеңгірбай, Хангелді аталады. Кейбір деректерде Жақыптан тараған молда ұрпақтары Көкшетау өңірінде тұратыны сөз болады.
Ел басына күн туған кезеңдерде батырлар өз балаларын жорықтарға бірге алып жүргені белгілі. Әңгімелерде Қонай мен Көтен әкесінің жолын қуып, талай ерлігімен көзге түскені айтылады. Ал Жақыптан тараған ұрпақтарды жұрт «молла балалары» деген атаумен танитыны баяндалады.
Жақыптың әулетке қосылуы
Бір хикаяда Қошқарбай батыр жаугершіліктен қайтар жолда бір ауылдан қағаз қиындысын жинап жүрген баланы көреді. Баланың қолындағысы шашылған, жыртылған Құран Кәрім беттері екен. Батыр баланы үйіне алып келіп, бауырына басып, атын Жақып қояды да: оны өз баласы деп жариялап, мойындамағанға теріс бата беретінін айтады. Бәйбішесі де Жақыпты ерекше мейіріммен өсіреді.
Әңгімеге қарағанда, Жақып кейін үлкен молла болып, бала күнінен кітап ашып, батырға айтқан болжамдары дәл келіп отырған. Бір сапардың олжалы боларын алдын ала айтып, батырдан «үлкен олжаны маған байлайсың» деп уәде алады.
Оқиғаның жалғасында, жорықтан қайтып келе жатқанда қолға түскен сұлу қыздың анасы желмаямен қуып жетіп, батырға батасын да, ескертуін де айтады: қызын елге апарған соң өзіне алуын немесе жақсы көретін адамына беруін өтініп, қыздан жақсы ұрпақ тарайтынын жеткізеді. Батыр елге келген соң әрі уәдесін, әрі ананың аманатын орындап, қызды Жақыпқа қосады. Осыдан кейін Жақып пен қалмақ қызынан атақты адамдар тарағаны айтылады.
Тарихи тұлғаға жалғасатын тармақ
Сол әулеттен тарағандардың бірі ретінде Ақмолада сайланған соңғы сұлтан — Ыбырай Жайықбаев аталады. Халық оны құрметпен Бағайекен деп атап кеткен делінеді.
Бодандықты кейінге қалдыру және ағартушылық бастамалар
Деректерде 1742 жылы Әбілқайыр бастаған қазақ сұлтандары, билері мен батырлары бас қосып, Ресей үкіметіне бағынуға ант бергені айтылады («Русско-казахское отношение в XVII–XVIII веках»). Ал Бағайекен туралы әңгімеде ол: «Менің билігімдегі қазақ жері кең. Оны аралап, халықты келісімге шақыру үшін жиырма бес жыл уақыт керек» деп, бодандықты 25 жылға кейінге қалдыруды сұраған делінеді.
Ел басқарудың жаңа жолдарын іздеген аға сұлтан халықтың білімін көтеруді мақсат тұтып, Омбыдағы генерал-губернаторға хат жазып, рұқсат алып, жер-жерде мектептер мен медреселер ашуға ықпал еткені баяндалады.