Қазақша рефераттар

Тауар нарығы инфрақұрылымын жетілдіру

Қазақстан кәсіпорындарында логистиканы жетілдірудің өзектілігі

Сауда кәсіпорындарының қызметін талдау көптеген компаниялардың шағын екенін және қатаң бәсекелестікке төтеп беруде қиындық көретінін көрсетеді. Осыған байланысты тауар нарығы инфрақұрылымын ұйымдастыру нысандарын жетілдіру, шығындарды қысқарту және қызмет сапасын арттыру үшін логистикалық тәсілдерді жүйелі түрде енгізу қажет.

Қазіргі Қазақстан экономикасында сатып алу, өндіріс және өткізу салаларында құрылымдық өзгерістер жүріп жатыр. Алайда бұл өзгерістерге логистикаға бағытталған жүйелік сипат берілмейінше, нарықтық артықшылықтарға толық қол жеткізу қиын. Материалдық ресурстарды және олармен байланысты қаржылық әрі ақпараттық ағымдарды логистикалық әдістермен басқару — әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ететін объективті қажеттілік.

Негізгі тезис

Логистика — тек операцияларды оңтайландыру емес, ұйымдар арасындағы байланыстарды күшейтіп, бар ресурстарды тиімді пайдалану арқылы жалпы жүйелік тиімділік беретін басқару тәсілі.

Логистикалық жүйеде шығындарды үнемдеу: ағымдар бойынша әсері

Логистикалық шешімдер материалдық, қаржылық және ақпараттық ағымдардың қозғалысын жеделдету арқылы шығындарды төмендетеді. Төменде логистика енгізілген кезде жиі байқалатын үнемдеу көздері жинақталып берілген.

Ағым түрі Сатып алу логистикасы Өндіріс логистикасы Өндірісті қамтамасыз ету Тарату логистикасы
Материалдық ағым Прогрессивті материалдарды қолдану есебінен материалдық шығындарды азайту; сатып алуды ұтымды өңдеу. Материал жетіспеушілігінен болатын тоқтап қалуды қысқарту арқылы өндірістік шығындарды төмендету. Қойма шығындарын төмендету; қоймалық алаңды қысқарту. Тиеу-түсіру операциялары көлемін қысқарту; материал қозғалысын жеделдету арқылы қор көлемін және қорды ұстау шығындарын азайту.
Қаржылық ағым Қорды қаржыландыратын капитал көлемін қысқарту. Ақша ағымы қозғалысын жеделдету арқылы айналым капиталын азайту. Шарт талаптарын бұзудан туындайтын шығындарды қысқарту. Есеп айырысу және жеткізу тәртібін нақтылау арқылы төлем тәртібін тұрақтандыру.
Ақпараттық ағым Сұраныс пен сатып алу жоспарларын нақтылау арқылы қателіктерді азайту. Өндірісті ырғақты ұйымдастыру арқылы ағымдағы шығындарды қысқарту. Техникалық қызмет көрсету шығындарын төмендету үшін жоспарлы бақылауды күшейту. Тапсырысты өңдеу уақытын қысқарту және клиентке қызмет көрсетуді жеделдету.

Материал қозғалысын жеделдетудің тікелей нәтижелері

  • Сақтаулы қор мөлшерінің қысқаруы.
  • Қорды ұстауға кететін ағымдағы шығындардың төмендеуі.
  • Жүйеде болу уақытына байланысты материалдық ресурстардың жоғалтуын азайту.

Тауар нарығы инфрақұрылымын дамыту бағыттары

Сауда теориясында инфрақұрылым объектілерінің ұйымдастыру нысандарын дамытудың негізгі бағыттары ретінде концентрация, мамандану және әмбебаптандыру, сондай-ақ комбинирлеу қарастырылады. Логистикалық жүйе осы бағыттарды тәжірибеде іске асырып, нарықтың тиімділігін күшейте алады.

Концентрация

Қойма, тасымал және сервистік функцияларды іріктеп шоғырландыру арқылы өткізу жылдамдығын арттыру және бірлік шығынды азайту.

Мамандану және әмбебаптандыру

Бір сегментке терең мамандану немесе көп функциялы қызмет ұсыну арқылы клиентке құндылықты көбейту.

Комбинирлеу

Тасымал, қойма, кеден, ақпараттық сервис сияқты элементтерді бір тізбекке біріктіріп, үйлесімді жұмысқа келтіру.

Логистикалық интеграция және синергетикалық тиімділік

Логистикалық белгілердің іске асуы синергетикалық тиімділікке алып келеді: тәуелсіз элементтер бірлесе әрекет еткенде алынатын нәтиже олардың жеке жұмыс нәтижелерінің қосындысынан жоғары болады. Бұл құбылыс логистикалық жүйелердегі байланыстарды дұрыс құру арқылы қамтамасыз етіледі.

Интеграцияның негізгі белгілері

Логистикалық координация

Тауар қозғалысының толық циклін (сатып алу → жеткізу → тұтынушыға беру) оңтайландыру.

Басқару интеграциясы

Материалдық ағымдарды басқару және бақылауды бір жүйеге біріктіру.

Технологиялық логистика

Клиент сервисімен бірге жүретін біртұтас материалдық ағым технологиясын енгізу.

Бейімделуші және ұйымдастырушылық логистика

Ішкі және сыртқы орта өзгерістеріне жүйені икемдеу, элементтердің үйлесімді қызметін ұйымдастыру.

6-сурет. Тауар нарығы инфрақұрылымын логистикалық интеграция арқылы жетілдіру (сипаттамалық)

Инфрақұрылым элементтері (көлік, қойма, көтерме-делдалдық буын, кеден, сервис, ақпараттық қолдау) бір жүйеде өзара әрекеттескенде ғана жалпы тиімділік артады.

Интеграция деңгейлері: фирмаішілік, салаішілік, салааралық

Фирмаішілік интеграция

Технологиялық интеграция

  • Тауар әкелудің ұтымды тәртібін орнату.
  • Жүктің сандық және сапалық қабылдауын уақытылы ұйымдастыру.
  • Көлік пен тиеу-түсіру құралдарын тиімді пайдалану.
  • Қойма-көлік персоналы еңбегін тиімді ұйымдастыру.
  • Ыдыстың прогрессивті түрлерін және бумалау жүйесін қолдану.
  • Операциялар арасындағы үзілістерден болатын жоғалтуларды азайту.
  • Клиентке қызмет көрсету сапасын көтеру.

Функционалдық интеграция

Материалдық, қаржылық және ақпараттық ағымдарды басқарудың интеграцияланған жүйесін құру. Бұл әртүрлі бөлімшелердің күш-жігерін бір мақсатқа біріктіреді.

Кешенді интеграция

Технологиялық және функционалдық интеграцияның синтезі. Ол фирмаішілік ағымдарды басқаруды күшейтеді, бірақ сыртқы орта факторларын толық бақылауға әрдайым мүмкіндік бермейді.

Салаішілік интеграция

  • Бәсекелес кәсіпорындардың қызығушылықтарын үйлестіру негізінде шоғырландыру.
  • Тәуелсіз, бірақ өзара байланысты компаниялардың логистикалық күш-жігерін біріктіру.
  • Көлденең және тік интеграцияны біріктіретін аралас интеграция.

Салааралық интеграция

Регрессивті, прогрессивті және конгломератты бағыттарда жүзеге асады. Мұндай бірігулер монополияға қарсы заңнама талаптарына сай реттелуі тиіс және өндіруші, өңдеуші, жеткізуші салалары арасындағы материал ағымын тиімді ұйымдастыруға бағытталады.

Біріктіру нысандары және басқару тетігі

Логистикалық интеграцияның мәні — кәсіпорындардың іс-әрекетін үйлестіріп біріктіру. Біріктіру нысандары мақсатқа, қаржылық-техникалық мүмкіндіктерге және нарық жағдайына байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Интеграция нысандары (жалпы түрде)

Қызметтерді уақытша біріктіру

Жоспарлау, тасымалдау, сатып алу, өткізу сияқты функцияларды қысқа мерзімге ортақ мақсатқа дейін үйлестіру.

Ұйымдық-функционалдық біріктіру

Қойма, көлік шаруашылығы және басқа бөлімшелерді ұзақ мерзімді негізде интеграциялау.

Басқаруды толық біріктіру

Делдалдық қызметті орталықтандыру және біртұтас құрылым құру арқылы бірлескен тиімділікті арттыру.

Көбінесе тік және көлденең интеграцияны іске асыру үшін бақылау, координация және басқаруды қамтамасыз ететін ортақ орган қажет. Мұндай ұйым интеграцияланған кәсіпорындардың қызметін баға, жабдықтау, инновация тиімділігі және басқа көрсеткіштер арқылы үйлестіре алады.

Меншік нысандары бойынша мүмкін модельдер

  • Жеке меншік: басқарушы ұйым біріккен кәсіпорындардың тиімділігін арттыруға тікелей мүдделі болуы тиіс.
  • Мемлекеттік меншік: мемлекет салық түсімдерін тұрақтандыру және саланы дамыту үшін координациялаушы рөл атқара алады.
  • Аралас меншік: жеке сектордың икемділігі мен мемлекеттік қолдауды біріктіретін ең тиімді жолдардың бірі.

Қазақстандағы инфрақұрылымдық алшақтық және логистикалық орталықтар қажеттілігі

Бүгінгі күні Қазақстандағы тауар нарығы инфрақұрылымы дамыған елдер деңгейінен айтарлықтай төмен. Заманауи аралас мультимодальды жүк терминалдары жеткіліксіз. Бұрын салынған қоймалар, көтерме базалар және сақтау орындарының тек 30–40%-ы ғана пайдаланылып, қалған бөлігі толық қуатында жұмыс істемей отыр.

Нәтижесінде кәсіпорындар үздіксіздікті сақтау үшін дайын өнімнің ірі қорын ұстауға және меншікті көлік паркін қалыптастыруға мәжбүр. Бұл шығындарды көбейтеді және тауар бағасына кері әсер етеді.

Ұсыныс: өңірлік логистикалық орталықтар

Қазақстан жағдайында бастапқы кезеңде логистикалық координацияны көбіне мемлекеттік қолдаумен іске қосу орынды. Себебі көптеген фирмалар логистиканың мәнін толық түсінбеуі мүмкін, ал өзара келісімге келу уақыты ұзаққа созылады.

Логистикалық орталықтарды әр облыс орталығында, өнеркәсіптік-сауда палаталарының жанынан немесе жергілікті атқарушы органдар құрылымында құруға болады. Қаржыландырудың ықтимал көзі ретінде саудадан түсетін жанама салықтар (мысалы, акциздер) қарастырылады.

Неліктен терминалдық технология маңызды?

Өнімді өндіру–тұтыну циклында уақыттың шамамен 10%-ы өндірістің өзіне жұмсалса, 90%-ы көліктік-қоймалық және делдалдық операцияларға кетеді. Сондықтан контейнерленген өңдеуді және жүктерді арнайы комбинирленген терминалдарда шоғырландыру — жалпы уақыт пен шығынды қысқартудың негізгі тетігі.

Үйлестірілген (интермодальды) тасымалдаудың артықшылықтары

Әлемде аралас тасымалдар барлық жүк тасымалдарының шамамен 50%-ын құрайды, ал Қазақстан мен ТМД елдерінде бұл көрсеткіш 2%-дан төмен. Интермодальды және үйлестірілген тасымалдарды дамыту ұлттық логистиканың өнімділігін арттырады.

Негізгі артықшылықтар

  • Отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеу және ұтымды пайдалану.
  • Көлік құралдарын және ұлттық көліктік инфрақұрылымды тиімді пайдалану, көлік желісін жақсырақ бақылау.
  • Комбинирленген тасымалдаудың салыстырмалы төмен құны.
  • Экспорттың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және сыртқы сауданы дамыту.
  • Кедендік процедураларды жеңілдету және құжат толтыру уақытын қысқарту.
  • Тауар қозғалысын сақтандыру деңгейін арттыру.
  • Ұлттық тасымалдаушыларға кері әсер ететін сыртқы капитал экспансиясының тәуекелдерін төмендету.
7-сурет. Логистикалық орталықтарды қаржыландыру және қызметтері (сипаттамалық)

Логистикалық орталықтар әдетте тасымал мен қойманы ғана емес, ақпараттық қолдауды, кедендік сүйемелдеуді, экспедицияны және сервистік қызметтерді бір терезе қағидатымен үйлестіреді.

Компьютерленген-интеграцияланған логистика және мемлекеттік рөл

Қазіргі логистика — компьютерленген-интеграцияланған логистика. Логистикалық инфрақұрылымның дамуы инвестициялық тартымдылықтың, нарықтық өсімнің және аумақтың экспорттық белсенділігінің маңызды факторы болып саналады. Көлік, қойма, сауда және сервис өзара бірігіп, бір-бірін күшейтеді.

Сенімді сауда-көліктік және ақпараттық инфрақұрылым аймақтардың шаруашылық интеграциясының негізін құрайды және дезинтеграция тәуекелдерін азайтады. Сондықтан көптеген елдерде мұндай инфрақұрылымның дамуы мемлекеттік бақылауда: тікелей бюджет қаржыландыруымен қатар, заңнамалық, ұйымдастырушылық-экономикалық реттеу және координация арқылы жүргізіледі.

Неге қолдау қажет?

Логистикалық жүйені тиімді құру, оның тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, мамандар даярлау және логистикалық интеграцияны басқаратын орган қалыптастыру — бастапқы кезеңде мемлекеттің белсенді қатысуын талап етеді.

Қазақстанға бейімделген логистикалық тұжырымдамалар

Қазақстанға өзге елдердің жүйелерін сол күйінде қайталау міндет емес. Дегенмен жинақталған халықаралық тәжірибені елдің ерекшелігімен ұштастыра отырып, заманауи логистикалық көзқарастарды тез енгізу қажет. Кең тараған тұжырымдамаларды (JIT, KANBAN, MRP, DRP, ROP, QR, CR, AR, Lean Production және т.б.) отандық кәсіпорындардың ерекшеліктерін ескере отырып бейімдеу тиімді нәтиже бере алады.

Қазақстан үшін маңызды жергілікті факторлар

  • Үлкен территория және өндіріс-тұтыну нүктелерінің алшақтығы.
  • Көлік коммуникацияларының жағдайы және өткізу қабілеті.
  • Көлік-экспедициялық кәсіпорындар, көлік түйіндері, терминалдар желісі.
  • Аймақтық деңгейде делдалдар, банктер, көтерме сауда, қойма кешендерінің ықпалдасуы.

Аймақтық макрологистикалық жүйе: терминалдар, орталықтар және дәліздер

Ел экономикасындағы қазіргі жағдай жүк ағымын басқарудың терминалдық технологияға және тауар қозғалысының логистикалық принциптеріне негізделген жаңа жүйесін қалыптастыруды талап етеді. Ірі қалалар маңында жүк өңдеуші және жүк жинаушы терминалдар желісін, көпмақсатты мультимодальды терминалдық кешендерді және олардың жұмысын координациялайтын логистикалық орталықтарды құру маңызды.

Қызмет көрсету құрамы

Жергілікті макрологистикалық жүйе клиенттерге әлемдік стандарттарға жақын деңгейде көліктік-экспедициялық, қоймалық, жүк өңдеу, кедендік және сервистік қызметтердің толық жиынтығын ұсынуы тиіс.

Транспорттық дәліздерді логистикалық қолдау не береді?

  • Әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешу, жұмыс орындарын құру және инвестиция тарту.
  • Қала бюджетіне түсімнің артуы және сервистік нарықтың кеңеюі.
  • Қызмет сапасын жақсарту және біріккен логистикалық технологиялар арқылы әлемдік стандарттарға жақындау.
  • Экспорт-импорт операцияларына жоғары деңгейлі көліктік-логистикалық қызмет көрсету арқылы сыртқы экономикалық байланыстарды күшейту.
  • Интермодальды тасымалдауда қазақстандық тасымалдаушылар мен логистикалық фирмалардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Қорытынды бағыт

Қазақстан экономикасын нарықтық қатынастар негізінде қарқынды дамыту үшін тауар қозғалысын өндірушіден соңғы тұтынушыға дейін барынша жеделдететін кешенді сауда-көліктік логистикалық объектілер мен желілер қажет. Бұл міндет логистикалық интеграция, терминалдық инфрақұрылым, цифрлық басқару және мемлекеттік координацияның үйлесімді байланысы арқылы жүзеге асады.

Жүйелеу нәтижесінде байқалатын тенденциялар

  • Фирмалар электрондық коммерция құралдарын қолдануды біртіндеп арттырып келеді.
  • Интернеттегі коммерциялық операцияларды сенімді қорғау технологиялары әлі де жетілдіруді қажет етеді.
  • Қазақстандық нарықта электрондық коммерцияның өсу әлеуеті жоғары және толық игерілмеген.
  • Логистиканы тауар нарығы инфрақұрылымында қолдану барлық шаруашылық субъектілердің тиімділігін арттыру үшін қажет.