Чек беруші
Ақша қаражаттарының есеп айырысу нысандары
Кәсіпорындар есеп айырысуды қолма-қол ақшамен де, қолма-қол ақшасыз тәртіпте де жүргізе алады. Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер өз ақша қаражаттарын банк мекемелеріндегі тиісті шоттарда сақтауға және міндеттемелері бойынша төлемдерді, әдетте, осы мекемелер арқылы қолма-қол ақшасыз нысанда жүзеге асыруға міндетті. Қажет болған жағдайда ғана Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің нормативтік құжаттарында белгіленген шектер аясында қолма-қол есеп айырысуға жол беріледі.
Маңызды талап: заңды тұлғалар арасындағы бір мәміле бойынша төлем сомасы 4000 айлық есептік көрсеткіштен асып кетсе, есеп айырысу тек қолма-қол ақшасыз түрде жүргізілуі тиіс.
Егер мәміле сомасы лимиттен асса, төлем қолма-қол ақшасыз тәртіпте орындалуы керек. Тіпті төлемдер бөліп жүргізілгеннің өзінде, талаптарды айналып өтуге жол берілмейді.
Банк шоттары және олардың түрлері
Ақшалай қаражаттарды сақтау және заңды тұлғалар арасында есеп айырысу үшін Қазақстан Республикасының банк мекемелерінде шоттар ашылады. Банк шоты — банк пен клиент арасындағы келісім-шарттық қатынастарды көрсететін құрал.
Ағымдағы (есеп айырысу) шот
Жеке және заңды тұлғаларға, сондай-ақ заңды тұлғаның оқшауланған бөлімшелеріне ашылады. Негізгі күнделікті төлемдер мен аударымдар осы шот арқылы жүргізіледі.
Жинақ шоты
Қаражатты жинақтау және сақтау мақсатында пайдаланылады. Шарттарына қарай толықтыру, алу, пайыз есептеу тәртібі белгіленеді.
Корреспонденттік шот
Банктер мен ұйымдардың жекелеген операция түрлерін жүзеге асыруына арналған банк шоты.
Шетел валютасындағы шоттар
Шетел валютасындағы қаражаттың қолда бары мен қозғалысын есепке алу үшін ашылады. Әсіресе сыртқы экономикалық қызмет жүргізетін, өнімін валютаға сататын субъектілер үшін өзекті.
Арнайы мақсаттағы шоттар
Аккредитивтер, чек кітапшаларының шоттары және өзге де арнайы шоттар субъектінің қаражатын оқшаулап сақтау және нақты операцияларды орындау үшін ашылады.
Шоттағы қаражатты есептен шығару тәртібі
- Қаражат, әдетте, шот иесінің бұйрығы бойынша есептен шығарылады.
- Иесінің келісімінсіз есептен шығару тек сот шешімі, салық органының өкімі немесе заңда көзделген өзге жағдайларда мүмкін.
- Төлемдер, егер заңда өзгеше белгіленбесе, кәсіпорын басшысы анықтаған кезектілікпен жүргізіледі.
Қазақстанда қолданылатын төлем әдістері
Қазақстан Республикасының аумағында ақша төлеу және аудару мына әдістер арқылы жүзеге асырылады:
- қолма-қол ақшаны аудару
- төлем тапсырмасын ұсыну
- чектерді беру
- вексельдерді (индоссамент арқылы) беру
- төлем картасын пайдалану
- банк шоттарына тікелей аудару
- тапсырма-талап төлемдерін ұсыну
- инкассалық өкім (жарлық) ұсыну
- заң актілерінде белгіленген өзге де әдістер
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың негізгі нысандары: төлем тапсырмасы, чек, вексель, талап-төлем тапсырмасы, сондай-ақ кеден және салық органдарының инкассалық өкімдері.
Төлеуші мен алушы есеп айырысу нысандарын келісім-шартта айқындайды және өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке жатқызу (өзара есептесу) мүмкіндігін де қолдана алады.
Негізгі ұғымдар
- Бенефициар банкі
- Ақшаны жөнелтуші банк пен ақшаны қабылдаушы банк арасындағы келісім-шарт негізінде ақша қаражатын қабылдайтын банк. Ол аударылған ақшаны қабылдауға берілген тапсырманы және келісім-шартта көзделген өзге шарттарды орындауы тиіс.
- Тапсырма алушы банк
- Кәсіпорыннан ақша аудару немесе төлем жасау жөнінде тапсырма қабылдайтын банк.
- Делдал банк
- Ақша аудару процесіне қатысатын, бірақ жөнелтуші банк те, бенефициар банкі де болып табылмайтын кез келген банк.
- Бенефициар
- Ақша аударымы немесе қолма-қол ақшасыз есеп айырысу барысында төлем құжатында ақша алушы ретінде көрсетілген тұлға.
- Өндіріп алушы
- Төлеушінің келісімінсіз, келісім-шарт немесе заң негізінде, төлеушіге қызмет көрсететін банкке өз пайдасына ақша аударуға тапсырма беретін тұлға. Төлем жасаушы банк мұндай тапсырманы заңға сәйкес орындауға міндетті.
- Инициатор
- Банкке ақша аудару туралы алғашқы тапсырманы беретін тұлға. Инициатор төлеуші де, бенефициардың өзі де болуы мүмкін.
- Инкассалық өкім
- Төлеушінің банктегі шотынан оның келісімінсіз ақша өндіріп алу әдісі.
- Чек
- Төлем нысандарының бірі: чек берушінің өзіне қызмет көрсететін банкке чек ұстаушыға құжатта көрсетілген соманы төлеу туралы жазбаша бұйрығы.
- Чек беруші / чек ұстаушы
- Чек беруші — чекті жазып беретін тұлға. Чек ұстаушы — чек бойынша ақшаны алуға құқылы тұлға (чек беруші өзіне чек жазса, өзі де чек ұстаушы бола алады).
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу нысандары
Төлем тапсырмасы
Төлем тапсырмасын алған банк тиісті нұсқауды акцептеуге немесе акцептеуден дәлелді түрде бас тартуға міндетті. Егер төлеуші банк төлем тапсырмасын акцептесе, кәсіпорын акцептелген тапсырманың орындалуын талап етуге құқылы.
Аккредитив арқылы есеп айырысу
Аккредитив — басқа қаладағы жеткізушілермен қолма-қол ақшасыз есеп айырысуда жиі қолданылатын құрал. Бұл нысан жабдықтаушыға төлемнің уақтылы төленуін қамтамасыз етеді: сатып алушының банкі жабдықтаушының банкіне, тауардың жөнелтілгенін немесе қызметтің көрсетілгенін растайтын құжаттар ұсынылған жағдайда төлем жасау туралы тапсырма береді.
Аккредитив шартында көрсетілетін негізгі талаптар
- 1 Төлеушінің тапсырмасы бойынша аккредитив ашқан банктің (банк-эмитенттің) атауы.
- 2 Аккредитивтің түрі және оны орындау, пайдалану әдісі.
- 3 Төлем алу үшін жабдықтаушы банкке тапсыратын құжаттардың толық тізімі және нақты сипаттамасы.
- 4 Құжаттарды банкке тапсыру мерзімі және құжаттарға қойылатын талаптар; жабдықтаушыға аккредитивтің ашылғаны туралы хабарлау тәртібі.
- 5 Өзге қажетті шарттар.
Өтелінген (депоненттелген) аккредитив
Тапсырыс берушінің өз шотындағы қаражат есебінен немесе банк несиесі есебінен, келісім-шарт бойынша жабдықтаушыға қызмет көрсететін банкке алдын ала аударылған қаржы.
Өтелінбеген (депоненттелмеген) аккредитив
Банктер арасындағы келісімге сәйкес көрсетілген сомаларды аудару міндеттемесі бекітілгенімен, ақша әлі аударылмаған жағдай.
Кері шақырылатын аккредитив
Келісім-шартта көзделген шарттарды өзгертуге немесе жоюға тек сатып алушының (төлеушінің) құқығы бар аккредитив.
Кері шақырылмайтын аккредитив
Жабдықтаушының келісімінсіз өзгертуге немесе жоюға болмайтын аккредитив.
Аккредитив ашу үшін ұсынылатын деректер
- жабдықтаушының атауы
- келісім-шарттың көшірмесі
- аккредитив ашылатын банктің атауы
- орындалу уақыты мен орны
- төлемге қажет құжаттардың нақты тізімі
- аккредитив түрі және сомасы
Құжаттарды ұсыну және аккредитивті жабу
Жабдықтаушы тауарды тиеп жібергеннен кейін аккредитив шартында көрсетілген құжаттарды банкке тапсырады. Құжаттар шарттарды толық қанағаттандыруы тиіс; талаптардың бірі орындалмаса, төлем жүргізілмейді.
Аккредитив жабылады: мерзімі аяқталғанда немесе жабдықтаушының жабу туралы өтініші бойынша.
Чек арқылы есеп айырысу
Чек беру — төлем жасаудың тәсілі: чек беруші өз банкiне чек ұстаушыға белгілі бір соманы төлеу туралы нұсқау береді. Чек берілген сәт төлем міндеттемесінің орындалғанын білдірмейді; міндеттеме тек чек бойынша ақша алынған кезде орындалады.
Жабылған чек
Алдын ала салынған депозитпен қамтамасыз етілген чек.
Жабылмаған чек
Депозитпен алдын ала қамтамасыз етілмеген чек (мұндай чек бойынша да банк кепілдігі көзделуі мүмкін).
Чекті рәсімдеудің негізгі талаптары
- Чекте жазылғанды түзетуге және өшіруге болмайды.
- Қате жіберілсе, чек пен түбіртекте қиғашынан «бүлінген» деп белгі қойылып, күні көрсетіліп, қол қойылады.
- Чек әдетте жазылған күнін есептемегенде 10 күннен аспайтын мерзімде жарамды болады.
Банк чекті қабылдамауы мүмкін жағдайлар
- жазумен көрсетілген сома цифрмен көрсетілмесе
- чектің мерзімі өтіп кетсе
- жасанды жазу белгілері байқалса
- әртүрлі қолтаңбамен немесе әртүрлі сиямен толтырылса
- қорғалу деңгейі талапқа сай келмесе
- реквизиттері қате болса немесе қол үлгіге сәйкес келмесе
- жабу сомасы жеткіліксіз болса
- өзге де дефектілер анықталса
Банк шотын тікелей дебеттеу
Банк шотын тікелей дебеттеу арқылы төлем жасау, тауардың жеткізілгенін, жұмыстың орындалғанын немесе қызметтің көрсетілгенін растайтын, бенефициар ұсынған құжаттар негізінде жүргізіледі. Банкке ұсынылатын құжаттардың тізімі төлеуші мен бенефициар арасындағы келісім-шартта айқындалады.
Бұл тәсіл бойынша тараптардың құқықтары мен міндеттері тиісті келісім-шарт жасалған сәттен бастап туындайды: банк келісімде көзделген сома мен мерзімдер шегінде үшінші тұлғаның төлем тапсырмасын орындауға міндеттеме алады.
Талап-төлем тапсырмасы
Төлеушінің банкі талап-төлем тапсырмасын тек төлеушінің акцепті болғанда орындауы тиіс. Банк құжатты алғаннан кейінгі бір жұмыс күнінен кешіктірмей төлеушіге акцептеу үшін ұсынуға міндетті.
Төлеуші талап-төлем тапсырмасын алған соң оны акцептеуге немесе акцептеуден дәлелді түрде бас тартуға тиіс. Акцепт болған жағдайда, төлемді талап етуші тұлға банк арқылы ақша аударымын талап ете алады.
Инкассалық өкім
Инкассалық өкім — төлеушінің келісімінсіз оның банк шотынан ақша өндіріп алу тәсілі. Ол Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген негіздер бойынша, заңда белгіленген кезектілікті сақтай отырып және Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі айқындаған тәртіппен жүргізіледі.
Инкассалық өкімнің бастамашысы төлеушінің банкіне өкіммен бірге оны шығаруға негіз болған дәлелді құжаттардың түпнұсқасын немесе көшірмесін ұсынуы тиіс. Өкімде төлемнің мақсаты және төлеушінің келісімінсіз өндіріп алудың қай нормативтік актіге негізделгені нақты көрсетіледі.
Банк инкассалық өкімді алғаннан кейін оны акцептеуге немесе себептерін жазбаша көрсете отырып акцептеуден бас тартуға құқылы. Төлем жасаушының келісімінсіз төлем жүргізу процесіндегі жауапкершілік төлемді талап етуші тұлғаға жүктеледі.
Вексельдер арқылы есеп айырысу
Вексель — біржақты, сөзсіз орындалатын ақша міндеттемесін қамтитын, қатаң нысанда рәсімделетін төлем құжаты. Ол жай және аударма болып бөлінеді.
Жай вексель (соло-вексель)
Вексель берушінің вексель ұстаушыға көрсетілген соманы талап етуі бойынша немесе белгіленген мерзімде төлеу туралы талқылаусыз міндеттемесі.
Аударма вексель (тратта)
Вексель берушінің үшінші тұлғаға белгілі бір уақытта немесе ұсынған кезде ремитентке (немесе оның бұйрығы бойынша) төлем жасауды бұйыратын, шарт қойылмайтын міндеттемесі. Табиғаты жағынан «бұйрыққа» ұқсас.
Вексельдің міндетті реквизиттері
- құжат мәтініндегі «вексель» атауы (құжат толтырылған тілде)
- белгілі ақша сомасын төлеу туралы негізсіз бұйрық/міндеттеме
- төлеушінің атауы (аударма вексельде)
- төлем мерзімі және төлем орны
- кімге немесе кімнің бұйрығы бойынша төленетіні (алушы тұлға)
- жасалған күні мен орны
- вексель берушінің қолы
Егер реквизиттер толық сақталмаса, заңда көзделген ерекше жағдайларды қоспағанда, вексельдің күші болмайды. Мысалы, төлем мерзімі көрсетілмесе, ол ұсынған кезде төленетін вексель ретінде қарастырылады.
Төлемдер жүргізу барысында ақша түсімдері мен шығындарының уақыты әрқашан сәйкес келе бермейді. Сонымен қатар кәсіпорын қажеттіліктерін жабу үшін несие тартуы мүмкін. Осы жағдайлар дебиторлық берешек пен міндеттемелердің қалыптасуына әсер етеді.