Бесінші керуен жолы Орта жүз жері арқылы Шығыс Сібір қаласы Тобыл - Бұхар керуен жолы
Патшалық әкімшілік-басқару жүйесінің орнауы және қазақ даласында хандық биліктің жойылуы саяси құрылымды өзгертіп қана қоймай, шаруашылық өмірге де жаңа бағыт енгізді. Ресейдің отарлық саясаты ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүз даласын экономикалық тұрғыдан тәуелді аймаққа айналдыра бастады: өндірістік тауарлар ағымы күшейіп, дәстүрлі шаруашылықтың ішкі тепе-теңдігі бұзылды.
- Қазақстан біртіндеп Ресейдің шикізаттық аймағына айналды.
- Керуен саудасымен қатар, тұрақты жәрмеңкелер жүйесі қалыптасты.
- Сауда қатынастары қазақ шаруашылығын жаңа сұранысқа бейімдеді.
Саяси өзгеріс және экономикалық тәуелділік
Ресейдің отарлық саясаты нәтижесінде Қазақстан біртіндеп патшалық Ресейдің шикізат өндіретін аймағына айнала бастады. Бұл үдеріс сауда-саттықтың жандануына түрткі болды: бұрыннан бар керуен қатынасы кеңейіп, тұрақты жұмыс істейтін жәрмеңкелер ұйымдастырылды.
Жәрмеңке — тек «базар» ғана емес, сонымен бірге шаруашылықты қайта бағдарлайтын институт. Жәрмеңкеге апаратын тауар қажет болғандықтан, қазақтардың мал шаруашылығы мен өнім өндіруі жаңа нарықтық сұранысқа икемделе түсті. Осы кезеңде қазақтар саудаға белсенді араласып, ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қазақ ортасынан сауда кәсіпкерлері қалыптаса бастады. Алғашқы ірі саудагерлер көбіне байлар мен сұлтандар қатарынан шықты.
«Қазақтарда сауда болмаған» деген пікір неге дәл емес?
Кейінгі уақытта «қазақ саудамен айналыспаған, сауда оның ата кәсібі болмаған» деген пікір айтылып жүр. Бұл тұжырым шындыққа толық сай келмейді. Қазақ даласы арқылы ерте кезден-ақ керуен жолдары өткен. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалар — сауда тораптары болды. Керуен жолдарына жақын отырған қазақтар малын қажетті тауарға айырбастап отырды; ал Орта Азия хандықтарымен көрші әрі Ресей шекарасына жақын өңірлерде мал өнімдерін ақшаға сату да кеңіді.
Дегенмен алыпсатарлық сауда жүйесі кең көлемде орныға қоймады. Сауда дала жағдайына сай өзіндік сипатпен дамыды: негізгі айналымда мал және мал өнімдері тұрды, ал сырттан мата, металл, қант, шай секілді тауарлар келді.
Жәрмеңкелердің көбеюі мал шаруашылығы өнімдерін өткізу арнасын кеңейтті және тауар-ақша қатынасын күшейтті.
- Негізгі экспорт
- Мал, жүн, тері, май
- Негізгі импорт
- Мата, металл, астық, қант, шай
- Инфрақұрылым
- Жәрмеңке, керуен жолы, қала дүкендері
Қазақ саудасының негізгі түрлері
Даладағы сауда-саттық табиғи-шаруашылық жағдайға қарай әркелкі дамыды. Жалпы алғанда, қазақ саудасының үш негізгі түрі айқындалды:
Айырбас сауда
Ежелден келе жатқан керуен жолдары бойындағы ішкі айырбас: мал мен мал өнімдері қажетті тұрмыстық тауарларға алмастырылды.
Жәрмеңкелік сауда
Жазғы және күзгі жайылымдарға жақын жерлерде ұйымдастырылған жәрмеңкелер арқылы сауда жүргізілді. Бұл форма тауар айналымын ұлғайтты.
Тұрақты сауда
ХІХ ғасырдың екінші жартысында отарлық әкімшілік жүйе тереңдеп, қала-қамалдардағы дүкендер мен лавкалар көбейген кезде қалыптасты.
Орынбор: айырбас пен жәрмеңке орталығы
ХVIII ғасырдың басынан ХІХ ғасырдың бірінші жартысына дейін қазақ-орыс саудасы қарқын алды. Кіші жүз қазақтары үшін айырбас сауданың басты орталығы — Орынбор болды. Орынбор маңындағы қазақтар үшін және Орта Азиямен сауданы кеңейту мақсатында орыс әкімшілігі қалада тұрақты жәрмеңке ашты. Бұқар мен Хиуа хандықтарынан келген керуендермен бірге қазақтар да малын әкеліп, айырбас жасады.
Орынбор қаласы салынған күннен бастап Кіші жүздің әкімшілік орталығы болумен қатар, маңызды сауда торабы қызметін атқарды. Патшалық Ресейдің стратегиялық мақсаты — сауданы дамыту арқылы қазақтарды Ресей рыногына тарту, әрі қазақ даласы арқылы Орта Азияға, сондай-ақ Қытай мен Үндістан бағытына шығу және Орта Азия хандықтарын біртіндеп ықпалға алу еді.
Сауданы ынталандыру және салық саясаты
Сауданы күшейту үшін Орынборға татар көпестерін әкелу, өндірістік тауарларды молайту сияқты қадамдар жасалды. 1747 жылғы 22 қыркүйекте сыртқы істер коллегиясының жарлығымен Қытай шекарасынан бергі қазақтармен Орынборда жүргізілетін саудаға салық салынбауы туралы шешім қабылданды. Бұл Кіші жүзбен қатар Орта жүз қазақтарының да Орынбор арқылы сауда жасауына мүмкіндік ашты.
Орынборда сауда ісін алғаш қолға алғандар — хан, сұлтан, старшындар мен билер. Кейін әкімшілік «сауда жасағысы келген кез келген адамға» қаланың қақпасы ашық екенін жариялап, қазақтарды кең көлемде саудаға тартты. Қазақтардың Орынборға келуі айтарлықтай артты: 1764 жылы 14 563 адам, 1786 жылы 67 602 адам келген; 1764–1792 жылдар аралығында барлығы 365 788 қазақ Орынборға келіп сауда жасаған.
Қандай тауарлар айналымда болды?
Мата (кендір, жібек), дайын киім, қой терісінен тігілген сырт киім, түрлі бояулы былғары, керосин, былғары бұйымдар, темір, шойын, мыс тауарлары.
Мал және мал өнімдері; сондай-ақ бидай мен ұнға айырбас күшейді.
Астық айырбасы
Қазақтар малын бидай мен ұнға да айырбастады: 1762 жылы — 14 776 пұт, 1772 жылы — 132 876 пұт. Астық саудасының өсуіне орыс-қазақ саудасындағы кеден салығының жойылуы әсер етті.
Бөкей ордасы және Орда жәрмеңкесі
Бөкей ордасында сауда негізінен жәрмеңке арқылы дамыды. 1813 жылы хан ордасы орналасқан Орда селосында жәрмеңке ашылды. Бұл тарихи мекен қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы аумағында орналасқан.
Орда жәрмеңкесі Кіші жүз даласындағы ірі сауда орындарының біріне айналды. Жәрмеңкеге келушілер саны жыл сайын артты: 1846 жылы 1750 адам келсе, 1847 жылы 2184 адам келген.
Сұранысқа қарай мамандану
Жәрмеңкеге әр губерниядан келген көпестер өздеріне қажетті түлікті таңдап сатып алды: ірі қараны көбіне Владимир және Саратов көпестері, жылқыны — Саратов саудагерлері, Дон және Жайық казактары, қойды — Пенза мен Тамбов, түйені — Орынбор губерниясының көпестері алған.
Қазақтар жәрмеңкеге қой жүні мен терісін көптеп әкелді, бұларға сұраныс жоғары болды. Теріні Мәскеу мен Симбирск көпестері, жүн мен ешкі түбітін Тамбов көпестері сатып алған. Саудадан түскен ақшаға қазақтар астық, маталар, елтірі, барқыт, парча, Бұқар мен Хиуа халаттары, қант, шай, мыс пен жез бұйымдары, ағаштан жасалған заттарды сатып отырды.
Тарихи орынға қамқорлық туралы
Орда селосында өткен тарихымыздың ескерткіштері сақталған. Сондықтан бұл өңірге мемлекет тарапынан жүйелі қамқорлық қажет екені жиі айтылады.
Нені сатты, нені алды?
- Сатты: мал, жүн, тері, түбіт.
- Сатып алды: астық, мата, сәндік және тұрмыстық тауарлар, қант, шай, металл бұйымдары.
Тұрақты сауда және қалалық дүкендер
Тұрақты сауданың дамуы қазақ даласында тауар-ақша қатынасын күшейтті. Қазақ шаруашылығы осы қатынасқа біртіндеп бейімделді. Кіші жүздегі тұрақты сауда орталықтарына Гурьев, Оральск, Калмыкова, Ақтөбе, Қазалы, Перовск қалалары жатты.
ХІХ ғасырдың 50–60 жылдары қалаларда шағын дүкендер мен сауда лавкалары пайда бола бастады. 1850 жылы Орал қаласында 658 дүкен, Гурьевте 171, Калмыковада 6 дүкен болып, барлығы 835 дүкен тіркелген.
Мал саудасы — негізгі бағыт
Қазақ-орыс саудасында мал бірінші орында тұрды. Орыс көпестері қазақтың малын сатып алып, Ресейдің ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін өндіріс орындарына өткізді. Мәселен, 1837 жылы Орынборда жылына 70 мың пұт қой майы ерітіліп, өңделген. Жыл сайын Орынбор және Кіші жүз жәрмеңкелері арқылы Ресейге шамамен 100 мыңдай мал айдап апарылғаны айтылады.
Қант саудасының өсуі
Ресейден қырға қант әкелініп, ол көбіне мал және мал өнімдеріне айырбасталды. 1803–1807 жылдары 1900 пұт қант әкелінсе, 1842–1845 жылдары 16 959 пұт қант сатылған. 1800–1840 жылдары қант саудасы 8 есе өсті.
Сандар сөйлегенде
Ескертпе: кей сандық деректер түпнұсқа әдебиеттерде берілген қалпында сақталды.
Керуен жолдары: бағыттар мен логистика
Кіші жүз қазақтары үшін керуен саудасының маңызы зор болды. Қазақтар керуен жолдары өтетін ауылдарда қажетті тауарларды малға және мал өнімдеріне айырбастап отырды. Кей деректер бойынша, темір мен жез бұйымдарының 41–64%-ы, матаның 44–66%-ы, өзге тауарлардың 55–71%-ы қазақ даласында қалып отырған.
Кіші жүз даласы арқылы Орта Азия мен Ресейді байланыстыратын бірнеше маңызды бағыт өтті. Олар сауда географиясын кеңейтіп, логистиканы күрделендірді: құрлықтағы керуен жүрісі теңіз қатынасымен жалғасатын тұстар да болды.
Жүріс уақыты (дерек бойынша)
Хиуадан Қарағанға дейін керуен үш жеті (шамамен үш апта), Бұхарадан Қарағанға дейін төрт жеті жүрген. Қарағаннан теңіз арқылы Астраханьға дейін 2–8 күн аралығы көрсетіледі.
Негізгі керуен бағыттары
Орта Азия тауарлары Маңғыстау арқылы Қараған айлағына жетіп, ары қарай Каспиймен және Еділ бойымен солтүстікке өтті.
Аймақтық сауданы байланыстырып, Жайық бойындағы бекіністер мен қалаларды біріктірген бағыт.
Дала арқылы оңтүстік өзен артерияларына шыққан ұзақ бағыт; әрі қарай Орта Азия ішкі нарықтарымен байланысқан.
«Қысқа жол» деп сипатталады: маңызды қалалар тізбегі арқылы Бұхараға дейін созылған транзиттік магистраль.
Орта жүз жері арқылы өтетін Тобыл–Бұхара керуен жолы шығыс және орталық өңірлердің сауда байланысын нығайтты.
Арал теңізі арқылы тасымал
Раим бекінісі салынғаннан кейін Арал теңізінде мемлекеттік кеме флотилиясы құрылып, теңіз арқылы да тауар тасымалданды. Дерек бойынша жылына 1500 пұт жүк жеткізілген.
Тілмаштар мен делдалдар: көпұлтты сауда тілі
ХІХ ғасырдың бірінші жартысынан бастап қазақ жерінде саудамен айналысқан өзге этностар өкілдері — өзбек, татар, башқұрт, армян, орыс, түркмен, қарақалпақ, әзірбайжан саудагерлері де көріне бастады. Көпұлтты сауда кеңістігінде өзара түсінісу және құжат жүргізу үшін тілмаштарға сұраныс артты.
Тілмаштар сауда барысымен қатар елшілік сипаттағы міндеттерді де атқарды. Олардың көбі қазақ тілін жақсы білді. Қырдағы жәрмеңкелерде тілмаштар делдалдық қызметті қатар жүргізіп, сауда қатынастарының тиімділігіне ықпал етті.
Қорытынды
Қазақ жерінде сауда-саттық ісінің дамуы Ресей арқылы қазақ тауарларының сыртқы нарықтарға шығуына мүмкіндік берді. Сонымен бірге бұл үдеріс қазақ қоғамында жаңа әлеуметтік қабат — саудагерлердің қалыптасуына алғышарт жасады. Керуен жолдары, жәрмеңкелер және қалалық тұрақты сауда орындары қазақ даласының экономикалық кеңістігін кеңейтіп, оны дүниежүзілік байланыстар жүйесіне біртіндеп жақындатты.
Нәтиже
- Нарықтық қатынас күшейді.
- Сауда инфрақұрылымы кеңейді.
- Көпұлтты сауда кеңістігі қалыптасты.
Пайдаланылған дереккөздер
- Аполлова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией в XVIII — начале XIX в. М., 1960. 235-бет.
- Сундетов С.А. Торговля в Казахстане в начале XX вв. Қазақстан в канун Октябрь. Алма-Ата, 1968. 82-бет.
- Сундетов С.А. Сол еңбек. 83-бет.
- Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. Алматы, 1994. 126-бет.
- Якубов Н.В. Русско-казахская торговля (1760–1880 гг.). Народы Азии и Африки. 1977. №6. 134–136-беттер.
- Якубов Н.В. Сол мақала. 143-бет.
- Рычков М.К. Экономические связи России со Средней Азией. 49–51-беттер.
- Аполлова Н.Г. Историческое значение торговых связей России со Средней Азией (XVI–XVII вв.). Феодальная Россия во всемирно-историческом процессе. 1967. 333-бет.
- Басин В.Я., Бекмаханова Н.Е. К истории освоения Аральского моря. Военно-исторический журнал. 1971. №11. 119-бет.
- Аполлова Н.Г. Көрсетілген жинақтағы дерек. 335-бет.
Мәтін редакцияланып, стилистикалық және грамматикалық тұрғыдан ықшамдалып берілді; мазмұндағы фактілер мен сандық деректер түпнұсқа логикасына сай сақталды.