Жердің шөлейттенуі және тозуы
Озон қабатының бұзылуы
Жердің озон қабатының бұзылуы адам, жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдер тіршілігі үшін ықтимал қатер болып табылады. 1973 жылдан бергі бақылаулар Қазақстанның үстіндегі озон қабатының қалыңдығы 5–7%-ға азайғанын көрсетті.
Бақылау деректері
1973 жылдан бері жүргізілген мониторинг озон қабаты қалыңдығының төмендеу үрдісін тіркеді.
Халықаралық шаралар
Монреаль хаттамасы аясындағы реттеу нәтижесінде озон қабатын бұзатын заттарды қолдану әлемде 1986 жылғы деңгеймен салыстырғанда 10 есе қысқарды.
Қазақстанның қатысуы
Қазақстан озон қабатын қорғауға арналған халықаралық келісімдерге 1998 жылы қосылды.
Қазіргі уақытта Қазақстанда озон бұзғыш заттарды (ОБЗ) пайдалануды қысқарту және оларды айналымнан алып қою, сондай-ақ озон қабатын бұзбайтын заттарды қолдануға негізделген жаңа технологияларды енгізу бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Негізгі шешім бағыттары
- ОБЗ пайдаланудан жедел бас тартуды ұйымдастыру және оларды қауіпсіз жоюды қамтамасыз ету.
- ОБЗ-дың заңсыз айналымының алдын алу.
- Тропосферада олардың жиналуын тұрақты мониторинг арқылы бақылау.
Сонымен қатар 2004 жылы ОБЗ пайдаланатын кәсіпорындардың қызметін лицензиялауға қажет нормативтік-құқықтық актілерді қабылдау, ОБЗ қолданумен айналысатын мамандарды оқыту, Қазақстанның үстіндегі озон қабатының жай-күйін зерделейтін іргелі ғылыми зерттеулерді бастау, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу арқылы ОБЗ пайдалануды қысқарту және кезең-кезеңімен қолданыстан шығару жұмыстарын жалғастыру қажет болды. Осы іс-шаралар нәтижесінде ОБЗ шығарындылары қысқарып, бұл Жердің озон қабатын сақтауға ықпал етеді.
Биоәртүрлілікті сақтау
Қазақстанның экожүйелері Орталық Азияда және тұтастай континентте биологиялық әртүрлілігінің бірегейлігімен ерекшеленеді. Өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жоғалуы генетикалық деңгейдегі әртүрліліктің азаюына және экожүйелердің құрылымы мен қызметіндегі өзгерістерге әкеледі.
Биоәртүрліліктің кемуінің негізгі себептері
Тіршілік ортасының жойылуы мен тозуы
Ең алдымен ормандарды кесу және жердің деградациясы.
Топырақ эрозиясы
Құнарлылықтың төмендеуі және табиғи қалпына келудің баяулауы.
Су айдындарының ластануы
Ішкі сулар мен теңіз экожүйелеріне түсетін қысымның артуы.
Шектен тыс пайдалану
Өсімдіктер мен жануарлар түрлерін шамадан тыс тұтыну.
Бөгде түрлердің жерсінуі
Жергілікті түрлерге бәсеке туғызып, табиғи тепе-теңдікті өзгертеді.
Биоәртүрлілікті сақтау үшін Қазақстан Республикасы 1994 жылы Биоәртүрлілік жөніндегі конвенцияны бекітіп, биологиялық әртүрлілікті сақтау және теңгерімді пайдалану жөніндегі ұлттық стратегия мен іс-қимыл жоспарын әзірледі. Ең тиімді шаралардың бірі — ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА) құру.
Қазіргі көрсеткіш
ЕҚТА ауданы 13,5 млн гектар, яғни республика аумағының 4,9%-ын құрайды. Бұл биоәртүрліліктің экологиялық тепе-теңдігін сақтау үшін жеткіліксіз және 10% деңгейіндегі әлемдік стандарттан төмен.
2030 жылға дейінгі мақсат
Тұжырымдамаға сәйкес ЕҚТА алаңын 17,5 млн гектарға дейін ұлғайту көзделген, бұл республика аумағының 6,4%-ына тең.
Іске асыруға қажетті шаралар
- Биоәртүрлілік объектілерінің жай-күйін бағалау және түгендеу.
- ЕҚТА желісін ұлғайту және қазіргі табиғи әрі антропогендік процестерді ескере отырып басқаруды жетілдіру.
- Сирек түрлердің табиғи популяцияларын сақтау: жасанды молықтыру және бұзылған аумақтарда қалпына келтіру.
- ЕҚТА-ларды ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи және мәдени мұрасы, сондай-ақ «Адам және биосфера» бағдарламасы аясындағы биосфералық аумақтар тізіміне енгізу.
Республика аумағының небәрі 4,2%-ын алатын Қазақстан ормандарының ерекше экологиялық, ғылыми, рекреациялық, эстетикалық және мәдени мәнін, сондай-ақ биологиялық әртүрліліктің табиғи резерваты ретіндегі рөлін ескере отырып, оларды ЕҚТА жүйесіне көшіру бойынша шұғыл шаралар қабылдау қажет. Бұл үшін 2006 жылға дейін мемлекеттік биосфералық резерваттар желісін қалыптастыру бағдарламасын әзірлеу ұсынылды.
Генетикалық өзгерген организмдер: биоқауіпсіздік қатері
Соңғы жылдары генетикалық өзгерген организмдер мен өнімдердің кең таралуы Қазақстан үшін елеулі сыртқы қатерге айналып отыр. Осы қауіптерді ескере отырып, Биоәртүрлілік жөніндегі конвенция аясында Биоқауіпсіздік жөніндегі Картахена хаттамасы қабылданды.
Қазақстанның Картахена хаттамасына қосылуы басқа елдердің біздің аумақта генетикалық өзгерген организмдер мен өнімдерді трансшекаралық өткізуіне байланысты жауапкершілігін арттыруға, оларды елге әкелуге жол бермеу бойынша шаралар қабылдауға, сондай-ақ зерттеулер мен ғылыми-техникалық әзірлемелерде өзара көмекті және биотехнологиялар саласындағы ақпарат алмасуды қамтитын халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге мүмкіндік береді.
Осы бағыттардың орындалуы қоршаған орта объектілерін сақтауға, оны белгілі бір тұрақтылық деңгейінде ұстап тұруға, табиғи жүйелердің өзін-өзі реттеу қабілетін, сондай-ақ жанды және жансыз табиғат түрлерінің, соның ішінде жойылу қаупі төнген тірі организмдер геноқорының көптүрлілігін қорғауға мүмкіндік береді.
Жердің шөлейттенуі және тозуы
Қазақстанның көп бөлігі қуаң аймақта орналасқан. Ел аумағының шамамен 66%-ы әртүрлі деңгейде шөлейттену процестеріне бейім. Алдын ала есептер бойынша жайылымдардың тозуы, егістіктегі эрозия, қайталама тұздану және өзге де факторлардан туындайтын алынбай қалған кіріс шамамен 300 млрд теңгені құрайды.
Қазақстан үшін елеулі ішкі қатер болып саналатын жердің шөлейттенуі мен тозуы шаң-тұз дауылдарының пайда болуы және ауа массалары арқылы ластаушы заттардың алыс қашықтыққа таралуы салдарынан біртіндеп трансшекаралық мәселеге айналуы мүмкін.
Бағдарламалық шаралардың басымдықтары
- Шөлейттену ауқымын және құрғақшылықтың теріс әсерін алдын алу әрі қысқарту.
- Тозған жерлерді және топырақ құнарлылығын қалпына келтіру.
- Тұрақты жер пайдалануды ынталандыратын экономикалық тетіктерді әзірлеу және енгізу.
- Халықтың экологиялық қауіпсіздігін нығайту және қоғамның кең қатысуын қамтамасыз ету.
Күтілетін нәтиже
Шөлейттену процестерін тежеу және жер тозуының ауқымын қысқарту.
Экономикалық тетіктер
Шөлейттенумен күрестің экономикалық құралдарын іске қосу және тұрақты жер пайдалануды қолдау.
Өнімділік
Ауыл шаруашылығы жерлерінің өнімділігін арттыру және ресурстық базаны сақтау.