Жасыл қала

Шымкент: экономикасы, тарихы және қалалық даму келбеті

Шымкент — Қазақстанның оңтүстігіндегі ең көне қалалардың бірі және өңірдің ірі экономикалық, мәдени орталығы. Қала 1932 жылдан бері облыстың әкімшілік орталығы саналады. 2003 жылғы дерек бойынша тұрғын саны 453,1 мың адам болған. Қаланың аумағы 300 шаршы шақырым, бұл облыс аумағының шамамен 0,3%-ын құрайды.

Географиялық орны және табиғи жағдайы

Орналасуы

Қала облыстың шығысында, Өгем жотасының тауалды жазығында, Бадам мен Сайрам өзендерінің аралығында орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі — 506 м.

Қазақстандағы орны

Тұрғын саны, экономикасы және мәдени маңызы бойынша Шымкент Алматы, Астана және Қарағандыдан кейін республиканың 4-ірі қаласы ретінде аталады.

Климаттық сипаттама

Шілде

24–26°C

Қаңтар

−4…−6°C

Аязсыз кезең

187 күн

Жауын-шашын

400–500 мм

Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдеуде орналасқан. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы — 20 см.

Тарихи қалыптасуы және атауы

«Шымкент» атауы түрікше «шым» (алқап, қойнау) және иранша «кент» (елді мекен) сөздерінен құралған. Мағынасы — «Жасыл қала».

Қаланың негізі

XII ғасырда Еуропадан Ресей, Сібір, Орта Азия, Жетісу мен Қытайға өтетін маңызды керуен жолдарының (Ұлы Жібек жолы) тоғысында қыстақ ретінде қалыптасқан.

Алғашқы жазба дерек

Шымкент туралы ерте деректер парсы тарихшысы Шараф әд-Дин Әли Йәздидің «Зафар-наме» еңбегінде (Ақсақ Темірдің 1365–1366 жж. жорықтары) кездеседі.

Қала тарихында Қоқан хандығы кезеңі, моңғолдар мен жоңғар шапқыншылықтары жиі аталады. 1864 жылы қала Ресей империясының қарамағына өтті. 1914–1921 жылдары 1864 жылғы оқиғаның 50 жылдығына орай қала «Черняев» деп аталған.

Әкімшілік құрылым және демография

Елді мекендер құрамы

Шымкент қалалық әкімдігі аумағында 11 елді мекен бар. Олар 1 кенттік және 10 ауылдық округке біріктірілген:

Тұрлан кенті
Бозарық
Қайтпас-1
Қайтпас-2
Қатынкөпір
Куйбышев
Ленин
Ақтас
Жиделі
Ынтымақ
Қызыләскер

Қалалық әкімдікке қарасты аумақта тұрғындар саны 513,1 мың адам деп көрсетіледі.

Көпұлтты қала

Шымкент — көпұлтты қала. Мұнда жүзге жуық ұлт өкілдері тұрады, 19 ұлттық-мәдени орталық жұмыс істейді.

Қазақтар

54,5%

Орыстар

21,6%

Өзбектер

14,5%

Татарлар

2,3%

Әзербайжандар

1,9%

Украиндер / кәрістер

1,3% / 1,3%

Қалалық тұрғындар үлесі

92,2%

Халық тығыздығы

1710,3 адам/км²

Экономика және өнеркәсіптің дамуы

Өсу факторлары

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Шымкентте сантонин өндіру (қазіргі «Химфарм»), шағын мақта тазалау және сыра қайнату кәсіпорындары жұмыс істеді. Қаланың экономикасы жедел өсіп, ірі өнеркәсіп орталығына айналуына бірнеше фактор әсер етті: Түркістан–Сібір теміржол магистралі, Қаратаудағы қорғасын-мырыш (полиметалл) кендерін игеру және өңірде мақта егісінің ұлғаюы.

Өнеркәсіп құрылымы

Жарты миллионға жуық тұрғыны бар Шымкентте 40-тан астам өнеркәсіп орны жұмыс істейді. Түсті металлургия, машина жасау, химия, мұнай өңдеу, сондай-ақ жеңіл және тамақ өнеркәсібі жақсы дамыған.

Мұнай-химия және химия

«ПетроКазахстан Ойл Продакшн» АҚ (бұрынғы ШНОС)

Мұнай өнімдерін өңдеумен айналысады.
«Химфарм» АҚ

Жаңа технологиялармен жабдықталған, 160 түрлі дәрі-дәрмек шығарады.
«Казфосфат» ЖШС

Өңірдегі химия өнеркәсібінің ірі ойыншыларының бірі.
«Шымкент-фосфор» (қызметтік бөлімшелері)

Төмендетуші стансаларда жөндеу және іске қосу-үйлестіру жұмыстары жүргізіледі.

Металлургия және машина жасау

«Южполиметалл» АҚ

Қымбат реагенттер мен реактивтерді өңдеу технологияларын меңгеріп, металл мен мырыш өндіруді іске қосқан.
«Карданвал» АҚ

Қазақстан мен Орта Азияда УАЗ, ВАЗ, РАФ, «Москвич» автокөліктері мен «Белорусь» тракторлары үшін кардан біліктері және басқа қосалқы бөлшектер шығаратын бірегей кәсіпорын.
«Южмаш» АҚ

Ұстаханалық-престеу машиналарын, қосалқы бөлшектер мен жабдықтар шығарады.
«Электроаппарат» АҚ

Жоғары вольтты аппаратура және халық тұтынатын тауарлар өндіреді.

Жеңіл өнеркәсіп

«Восход» АҚ

Жүн және жартылай жүннен сырт киім, әскери форма, сондай-ақ мұнай өңдеу кәсіпорындары қызметкерлеріне арналған арнайы киімдер тігеді. Компания жанында «Восход және ЮГ» ЖШС ұйымдастырылған.
«Эластик және К» АҚ

Мақта-мата, жартылай жүн және махрадан шұлық өнімдерін шығарады.

Тамақ және құрылыс материалдары

«Шымкентцемент» АҚ

«Портланд» маркалы цемент және басқа құрылыс материалдарын шығарады.
«Шымкентмай» АҚ

Өсімдік майын, тропиктік стеарин және кір сабын өндіреді.
«Шымкент сыра» АҚ

Шетелдік шикізат негізінде жоғары сортты сыра өндіреді.
«Визит» АҚ

Салқын сусындар шығарады.
«Шымкент макарон фабрикасы» АҚ

Ұн және макарон өнімдерінің бірнеше түрін өндіреді.
«Теріден аяқ киім тігу зауыты» ЖШС

Ірі қара терісін өңдеумен айналысатын, дамып келе жатқан кәсіпорын.

Ауыл шаруашылығы

Қала әкімдігі аумағында ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен 33 өндірістік кооператив, ЖШС және 21 шаруа қожалығы айналысады.

Білім беру, денсаулық сақтау және мәдениет

Білім беру инфрақұрылымы

Мектептер

65 орта, 7 орталау, 5 бастауыш; 5 кәсіптік-техникалық мектеп; 9 жекеменшік мектеп.

Мектепке дейінгі мекемелер

Сонымен қатар сурет мектебі, жас техниктер станциясы, оқушылар үйі, 2 оқу-өндірістік комбинат бар.

Жоғары және орта кәсіби білім

Қалада 3 мемлекеттік жоғары оқу орны (М.Әуезов атындағы ОҚМУ, ОҚМА, М.Сапарбаев атындағы ОҚ гуманитарлық институты), 8 мемлекеттік емес жоғары оқу орны және 6 колледж білім береді.

Денсаулық сақтау

Емханалар

10
Отбасылық-дәрігерлік амбулаториялар

7
Босану үйлері

2
Қосымша қызметтер

Диспансерлер, жедел жәрдем станциясы, диагностикалық орталықтар және өзге де мекемелер.

Мәдениет және спорт

Мәдени мекемелер

Ж.Шанин атындағы қазақ драма театры
Ш.Қалдаяқов атындағы облыстық филармония
3 мәдениет үйі
С.Сейфуллин атындағы Халықтар достығы үйі
3 кинотеатр
28 кітапхана

Спорт инфрақұрылымы

Спорт залдары

100

Стадиондар

Жүзу бассейндері

Спорт кешендері

Балалар мен жасөспірімдер спорт мектептері

Көлік-логистика және инфрақұрылым

Шымкент — әуе, теміржол және автомобиль жолдары тоғысқан, республикалық маңызы бар ірі көлік торабы. Қала арқылы Бұхара–Шымкент–Алматы газ құбыры өтеді. Сондай-ақ Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылған.

Қашықтық

Шымкент қаласынан Астанаға дейінгі арақашықтық — 1458 км.