Оқушылардың дүниетану пәнінде адамгершілік мәдениетін қалыптастырудың тиімді жолдарын анықтау
Дүниетану және тәрбие
Табиғат — адамгершіліктің бастауы
қажетінің табылар содан бәрі».
Дүниетану пәні оқушыларға адам, қоғам және табиғаттың байланысы мен сырын танытады. Осы пән арқылы табиғаттың адам өміріндегі орны айқындалып, оны құрметтеу мен қорғау идеясы тәрбиенің өзегіне айналады.
Табиғат — адамға қажет, баға жетпес байлық, ырыс пен мол қазынаның қайнар көзі. Ол адам бойында дархандық, еркіндік, тазалық, сұлулық секілді қасиеттерді қалыптастыратын ұлағатты ұстаз іспетті.
Табиғат туралы түйін
Табиғат — біздің санамыздан тыс, бізге толық бағынбайтын, бірақ өмірімізді тіреп тұрған әсем болмыс. Сондықтан ол адамның барлық қажетін өтейтін орта болу үшін ластанудан, уланудан қорғалуы тиіс.
Мұғалімнің міндеті
Әр оқушының санасына «табиғат қорғаушысы» болу идеясын сіңіру — мақсатты, жүйелі жұмысты қажет етеді. Бұл бағытта сабақтағы мазмұн, мысал, тәжірибе және күнделікті әрекет бір арнаға тоғысуы керек.
Дүниетану сабағы нені ашады?
Дүниетану сабағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесін, адам ағзасын, қоршаған ортаны, табиғат пен экологияның адам үшін маңызын ашады. Бастауыш білім — үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы болғандықтан, біліммен бірге адамгершілік мәдениетін қалыптастыру бүгінгі күннің басты талабы.
Сабақ — ұстаздың үздіксіз ізденісі мен еңбегінен туатын педагогикалық шығарма. Сол «шығарманы» оқушы жүрегіне жеткізу үшін мұғалімге біліктілік, іскерлік және шебер ойлау қажет. Әдіс-тәсілді жетілдіре отырып, пәнге деген ынтаны арттыру — сапалы нәтиженің кілті.
Таным
Адам, табиғат, қоғам туралы білімді жүйелеу арқылы дүниетаным кеңейеді.
Құндылық
Табиғатқа сүйіспеншілік пен жауапкершілік адамгершілік қасиеттерді нығайтады.
Шығармашылық
Бақылау, модельдеу, тәжірибе оқушыны зерттеуге және ой қорытуға жетелейді.
Төменгі сыныптағы мазмұн: бақылаудан әрекетке дейін
Төменгі сыныптарда оқушылар табиғаттың бөлшектерін, маусымдық өзгерістерді және олардың себептерін, тірі табиғат пен өлі заттың байланысын, адам әрекетінің табиғатқа ықпалын түсінеді. Бұл білімді тереңдету — мұғалімнің шеберлігі мен дұрыс ұйымдастырылған практикалық жұмысына байланысты.
Оқу процесінде бөлме өсімдіктерін көбейту, құстарды қоректендіру, ағаш отырғызу сияқты жұмыстар оқушыға табиғатқа қамқорлықты нақты әрекет арқылы сезінуге мүмкіндік береді. Серуен кезінде қоқысты өртемеу, қағаз бен қалдықты шашпау, табиғи ортаға зиян келтірмеу секілді дағдылар да тәрбие мазмұнымен ұштасуы тиіс.
Күнделікті өмірден мысал: алма ағашы
Айналадағы дүние адамға бәрін дайын күйінде бере бермейді: ол да күтімді қажет етеді. Мысалы, алма ағашы тіршілік ету үшін су, ауа, қорек, жылу, жарыққа мұқтаж. Адам оған күтім жасаса ғана, ағаш жемісін ұсынады.
- Ағаштың «сыйы» — жеміс
- Адамның «жауабы» — суару, күту, қорғау
- Қорытынды — өзара тәуелділік пен жауапкершілік
Бұл тұста оқушыларға өз ауласындағы немесе мектеп аумағындағы ағаштарға қандай көмектесетінін әңгімелетіп, нақты мысал келтіру тиімді.
Адамгершілікке тәрбиелеу: әдістер мен құралдар
Адамгершілік мәдениеті — өте кең ұғым. Ол адамға, досқа, ата-анаға, Отанға, үлкенге құрметпен қатар табиғатқа жауапкершілікті де қамтиды. Тәрбиелеудің негізгі әдістерінің бірі — түсіндіру. Ал оның құралдары ретінде мақал-мәтелдер, әңгімелер, ертегілер, аңыздар мен аңыз-әңгімелер қызмет етеді.
Сонымен бірге көрсету, үйрету, жаттықтыру, сендіру, кеңес беру, мақұлдау, сәттілік тілеу, тыйым салу, ескерту, сөгіс, кінәлау сияқты тәсілдер де мақсатқа сай қолданылады. Тәрбие — тек сөз емес, жүйелі әрекет және үлгі.
Мектептің орны
Ізгі қасиеттердің негізі отбасында қаланса, оны тереңдететін маңызды орта — мектеп. Тәрбиенің іргетасы адамгершілік тәрбиесіне тіреледі, өйткені адам бойындағы қасиеттердің өзегінде адамгершілік тұрады.
Халық даналығы
«Жақсы сөз — жарым ырыс», «Сіз деген — сыпайылық, біз деген — көмек» секілді нақылдар оқушыны кішіпейілділікке, қайырымдылыққа, әдептілікке жетелейді.
«Қызыл кітап» тақырыбы: жауапкершілікті нақтылау
2-сыныпта «Өсімдіктер мен жануарлар» бөліміндегі «Қызыл кітап» тақырыбы оқушыларға қауіп-қатер ұғымын түсіндіруге мүмкіндік береді. Қызыл түс — ескерту белгісі: бұл кітап көптеген өсімдік пен жануар түріне жойылып кету қаупі төнгенін хабарлайды.
Егер жануарларды аяусыз қуса, өсімдіктерді жұлса, кессе, таптаса немесе балалар ойын кезінде сындырса, табиғи тепе-теңдік бұзылады. Сондықтан табиғатты қорғау туралы заң талаптарын балалар да сақтауы қажет: құс ұясын алыстан бақылауға болады, бірақ ұяны бұзуға, балапанға тиюге болмайды; құмырсқа илеуін бұзу — зиян, өйткені құмырсқа орман зиянкестерін азайтады.
Оқушыға арналған қысқа ережелер
- Ұяға, илеуге, інге тиіспе.
- Гүлді жұлма, бұтақты сындырма.
- Қоқыс қалдырма, өрт қауіпсіздігін сақта.
- Табиғаттағы пайдалы жәндіктерді қорға.
Сабақты жоспарлау: мазмұн, әдіс, көрнекілік бірлігі
Дүниетану пәнінде оқу мазмұны жоспармен жүйеленеді: тақырып, әдіс-тәсіл және көрнекілік өзара сәйкестенсе, оқушының түсінуі жеңілдеп, әрекетке көшуі жеделдейді. Төменде 2-сыныпқа тән бөлімдер мен сабақ формаларының ықшамдалған үлгісі берілген.
| Бөлім | Тақырып үлгілері | Әдістер | Көрнекілік/құрал |
|---|---|---|---|
| Кіріспе | Адамның қоршаған дүниемен қарым-қатынасы; адамға не қажет? | әңгімелесу, схема құрастыру | сурет, схема, макет |
| Сурет және сұлба | Көкжиек, бағдарлау, масштаб, компас | сарамандық жұмыс | компас, сызғыш, сұлба |
| Өлі табиғат | Ауа, су, топырақ және олардың қасиеттері | тәжірибе, модельдеу | ыдыстар, үлгілер, кесте |
| Тірі табиғат | Өсімдік құрылысы, көбеюі; жануарлардың қоректенуі, бейімделуі | бақылау, ойын, зерттеу | гербарий, сурет, схема |
| Экология | Табиғат — біртұтас жүйе; табиғатты қорғау; «Қызыл кітап» | әңгімелесу, жеке тапсырма | плакат, иллюстрация, тапсырма |
Білім саясаты және оқулықтың рөлі
Қазіргі білім беру талаптары оқыту мазмұнын жаңартуды, оқушының қабілеті мен қызығуын ескеруді көздейді. Оқулық — ынталандыру, бағыттау, дамыту, тәрбиелеу және бақылау қызметтерін іске асыратын негізгі құрал. 2-сыныптағы дүниетану мазмұны «Адам», «Табиғат», «Өсімдіктер», «Жануарлар», «Отан» сияқты бөлімдер арқылы жүйеленеді.
Озат тәжірибе: этнопедагогикаға сүйенген тәрбие
Бастауыш сынып оқушысы үшін ең жоғары бедел иесі — мұғалім. Сондықтан оқу мен тәрбие бірлікте ұйымдастырылуы қажет. Қазіргі бастауыш мектеп тек оқу, жазу, есептеумен шектелмей, баланың дүниетанымын жаңаша қалыптастыруға және шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.
Оқу-тәрбие жұмысында халық педагогикасын, ұлттық әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді жас ерекшелігіне сай қолдану — нәтижелі бағыттардың бірі. Дүниетану пәні осы міндетті табиғат туралы ғылыми көзқараспен ұштастыра отырып іске асырады.
Сабақ үлгісі: «Адамгершілік — ата мұра»
Оқушыларды топқа бөліп, сабақ бағытын түсіндіру; өткенді сайыс түрінде бекіту (жәрмеңке, көкпар сияқты ойын элементтері); тақырыпты ұлттық ұғымдар мен сөздер арқылы ашу — оқушыны қызықтырып, құндылыққа жетелейді.
- Кітап бұрышын толықтыру: адамгершілікке қатысты кітаптарды таныстыру
- Сұрақ-жауап: дос, туған жер, үлкенге құрмет, гүл күту сияқты тақырыптарды талдау
- Оқулықпен жұмыс: дәлел келтіру, мәтіннен мысал табу
Нысаналы жұмыстың қажеттігі
Бастауыш сынып оқушылары білсем деген құмарлықпен, көріп-бақылауға сүйеніп үйренеді. Сондықтан ұлттық ерекшеліктерді білім мазмұнына кіріктіре отырып, адамгершілік мәдениетін қалыптастыру бойынша арнайы, мақсатты жұмыс қажет.
Міндеттер
- Қазақ этнопедагогикасы мазмұны арқылы адамгершілік мәдениетін қалыптастыру үлгісін айқындау.
- Барлық кезеңде оқушылардың адамгершілік сезімінің қалыптасу қарқынын жүйелі қадағалау.
- Адамгершілік пен ұлттық құндылықтарды сабақ мазмұны мен әрекет арқылы орнықтыру.
Қорытынды идея
Табиғатты тану — тек білім алу емес, тұлғаның адамгершілік өзегін қалыптастыру жолы. Оқушы табиғатты сүйіп, қорғауды үйренген сайын, қоғамға пайдалы әрекетке бейімделіп, өзінің жауапкершілігін сезінеді.