Мотивацияның жасайтын әрекеттері

Кіріспе

Мотивация ұғымы басқарушылық әрекетпен тығыз байланысты. Жаңа экономикалық қатынастар жұмыскерлерге бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда жаңа талаптар қояды: бұл тек таңдау ғана емес, кадрларды оқыту, орналастыру және жаңаша ойлау қабілетін қалыптастыру.

Нарықтық қатынасқа көшу жағдайында жұмыскерлер үшін негізгі мотивациялық фактор көбіне кепілді жалақы болып отыр. Алайда кей жағдайда жұмысқа берілгендік пен жұмыс сапасы жеткілікті деңгейде ескерілмейді. Нәтижесінде күрделілігі төмен, бірақ тұрақты жалақысы бар жұмыс түрлері жиірек таңдалады.

Сонымен қатар, өз ісін ұқыпты орындайтын, тәжірибелі жұмыскерлердің өзі жас ерекшелігіне қатысты шектеулерге немесе ұсыныс (рекомендация) тапшылығына байланысты жақсы жұмыс табуда қиындық көруі мүмкін. Сондықтан жұмыскерлердің қажеттіліктері мен мотивацияларын әрі қарай зерттеу және жүйелеу маңызды.

Негізгі анықтама

Мотивация — жеке тұлғаны немесе топты ішкі не сыртқы ықпалдар арқылы әрекетке итермелеп, қажеттіліктерін қанағаттандыруға және ұйым мақсаттарына жетуге бағыттайтын процесс.

1. Мотивация түсінігі

Адамның қызметке деген мотивациясы — оны белгілі бір мақсаттарға жетелейтін қозғаушы күштердің жиынтығы. Бұл күштер адамның ішінде де, сыртында да болады және белгілі бір әрекеттерді орындауға түрткі жасайды. Дегенмен күштер мен адамның нақты әрекеттері арасындағы байланыс күрделі: бірдей ықпал әр адамға әртүрлі әсер етуі мүмкін.

Кеңейтілген анықтама

Мотивация — сыртқы және ішкі қозғаушы күштердің жиынтығы; олар адамды белгілі бір қызметке итермелейді, қызметтің шекарасы мен формасына талап қояды және мақсатқа жетуге бағыт береді.

Түсінуге көмектесетін 3 сұрақ

Мотивация әсер еткенде адам қызметінің ішінде не іске қосылады?
Ішкі және сыртқы күштер бір-бірімен қалай байланысады?
Мотивация қызмет нәтижесімен қалай қатынасады?

Негізгі ұғымдар

Қажеттілік: Адамның ішінде пайда болатын және оның мінез-құлқына әсер ететін ішкі мұқтаждық; көпшілікке ортақ болғанымен, әр адамда дара көрінеді.
Мотив: Адамды нақты әрекетке шақыратын ішкі себеп. Ол жеке тәжірибеге, жағдайға және қатар жүретін басқа мотивтерге тәуелді болады.
Мотивациялау: Адамда белгілі мотивтерді туғызу арқылы оны нақты іс-әрекетке жетелейтін басқарушылық процесс.
Стимул: Мотивті оятатын «рычаг». Стимулға жауап әр адамда әртүрлі; кей жағдайда стимул өз мәнін жоғалтады (мысалы, ақшаға сатып алу мүмкін болмаған кезде).

Мотивациялаудың екі түрі

1) Сыртқы ортаға сүйенетін мотивация

Мұнда адамға әсер ету белгілі бір «айырбасқа» ұқсайды: «Мен саған керегіңді беремін, сен маған қалағанымды бересің». Екі тарап келісімге келмесе, мотивациялау жүзеге аспайды.

2) Мотивациялық құрылымды қалыптастыру

Бұл тәсіл тәрбие мен оқыту арқылы іске асады. Көбірек уақыт пен интеллектуалдық күшті талап етеді, бірақ ұзақ мерзімде нәтижесі тұрақтырақ болуы мүмкін.

Стимулдау

Мотивациялау барысында әртүрлі стимулдар қолданылса, бұл процесс стимулдау деп аталады. Тәжірибеде ең жиі қолданылатын түрі — материалдық стимулдау. Стимулдау мотивациялаумен тең емес: ол мотивациялауды іске асыратын құралдардың бірі.

Классикалық тәсілдер туралы қысқа ескерту

Ең ерте және кең тараған әдістердің бірі — жазалау мен кешіру тетіктеріне сүйену. Мұндай тәсіл қысқа мерзімде нәтижелі көрінгенімен, уақыт өте келе әкімшілік бақылауға, экономикалық санкциялар мен формалды стимулдарға айналып кетуі мүмкін. Адам факторына көбірек мән беріле бастағанда психологиялық мотивация әдістері дами түсті: психология тұрғысынан мотивация — адамды мақсатқа жетелейтін күш немесе қажеттілік.

2. Маркетинг функциялары мен ұғымы

Маркетингті көбіне өткізумен және жарнама арқылы ынталандырумен ғана теңестіреді. Алайда өткізу — маркетингтің функцияларының бірі болғанымен, маркетингтің өзегі тек осы емес. Егер компания тұтынушы қажеттіліктерін дәл анықтап, қажетті тауарды жасап, дұрыс баға қойып, тарату мен ынталандыру жүйесін тиімді ұйымдастырса, онда өткізуде күрделі қиындықтар туындамайды.

Маңызды тұжырым

Маркетингтің мақсаты — өткізу бойынша «артық жұмыс істеуді» болдырмау: клиентті танып, оны түсіну және ұсынысты оның сұранысына дәл сәйкестендіру.

Маркетингтік кешен (Marketing mix)

Маркетинг құралдары өзара үйлесімді қолданылғанда ғана нарыққа әсері күшейеді. Маркетингтік кешен төрт элементтен тұрады (4P):

Product
Тауар
Price
Баға
Place
Тарату
Promotion
Жылжыту

Маркетинг қалыптастыратын негізгі ұғымдар

Мұқтаждық

Бірдеңенің жетіспейтінін сезіну. Оған физиологиялық (тамақ, киім, қауіпсіздік), әлеуметтік (жақындық, бедел) және жеке (білім, өзін-өзі көрсету) мұқтаждықтар жатады.

Қажеттілік

Мұқтаждықтың мәдени деңгей мен тұлғалық ерекшелікке сай нақтыланған түрі. Бір мұқтаждық әр ортада әртүрлі жолмен қанағаттандырылуы мүмкін.

Сұраныс

Сатып алу қабілеті бар қажеттілік. Сұраныс тұрақсыз: талғам, баға және табыс деңгейі өзгерген сайын ол да өзгереді.

Тауар

Қажеттілік немесе мұқтаждықты қанағаттандыра алатын, нарыққа сатып алу/пайдалану үшін ұсынылатын кез келген нәрсе. Тауар тек зат емес: оған қызмет, идея, ұйым, орын немесе тұлға да кіруі мүмкін.

Айырбас, мәміле және нарық

Маркетинг адамдар өз қажеттіліктерін айырбас арқылы қанағаттандырғысы келген кезде пайда болады. Айырбастың жүзеге асуы үшін тараптарда құндылық болуы, байланыс орнату мүмкіндігі, еркін таңдау және өзара сенім қажет.

Айырбастың өлшем бірлігі — мәміле: екі тарап арасындағы құндылықтарды коммерциялық айырбастау (ақшалай, бартерлік немесе қызметтер арқылы).

Ал нарық — нақты және әлеуетті сатып алушылардың жиынтығы. Нарық орталықтандырылған айырбас кезінде (саудагерлер мен арнайы орындар арқылы) айқын көрінеді.

Сатып алушы және сатушы нарығы

Сатушы нарығы

Сатушылардың беделі жоғары, белсенділік көбіне сатып алушылар тарапында болатын жағдай.

Сатып алушы нарығы

Бедел сатып алушыда, ал сатушылар белсенді болуға мәжбүр болатын жағдай. Маркетинг мәселелері көбіне осы контексте талданады.

Тұтынушылық мінез-құлық

Соңғы тұтынушылардың сатып алушылық мінез-құлқы — тауарлар мен қызметтерді жеке тұтынуы үшін сатып алатын жеке тұлғалар мен отбасылардың мінез-құлқы. Тұтынушылық нарық — дәл осы сатып алушылардан тұратын нарық.

3. Мотивацияның әрекеттері

Мотивация адамның іс-әрекетінде бірнеше қыр арқылы көрінеді. Ол адамның күш салу деңгейін, табандылығын және әрекеттің бағытын айқындайды.

Негізгі көріністері

Жігерлік — жұмысты толық күшпен не жартылай орындау таңдауы.
Тырысу — мақсатқа жету үшін қосымша күш жұмсау деңгейі.
Табандылық — қиындыққа қарамастан істі соңына дейін жеткізу.
Адамгершілік өлшем — әрекет барысында құндылықтар мен этикалық ұстанымдардың сақталуы.
Бағыттылық — оңай/қиын тапсырманы, қарапайым/күрделі әдісті таңдау.

Бір қызметкер үшін жұмыс сапасының төмен болуы аса маңызды болмауы мүмкін, ал басқа қызметкер жұмысты жоғары деңгейде орындап, ұйым ішіндегі қарым-қатынасты жақсартуға және нәтижені күшейтуге ұмтылады.

4. Маркетингтегі мотивация теориялары

Мотивация теорияларын оқытудың кең тараған бағыты — адамның қажеттіліктеріне сүйенетін мазмұндық (content) теориялар. Солардың ішіндегі ең танымалдарының бірі — Абрахам Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы.

А. Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы

Теорияның негізгі идеясы — адамның қажеттіліктері белгілі бір жүйемен топтасады және жоғары деңгейлі қажеттіліктер төменгі деңгейлер салыстырмалы түрде қанағаттандырылған кезде айқынырақ көрінеді.

1 Физиологиялық қажеттіліктер
2 Қауіпсіздік қажеттілігі
3 Әлеуметтік қажеттіліктер (махаббат, достық, жақындық)
4 Құрметке ие болу қажеттілігі (бедел, мойындалу)
5 Өзін-өзі көрсету

Маслоу тұрғысынан өзін-өзі көрсету — әлеуметтік ортада даму мен іске асудың шексіз үдерісі, сондықтан ол көптеген жағдайда ең жоғары деңгейлі қажеттілік ретінде қарастырылады.

Қорытынды

Маркетинг нарықтың ағымдағы жай-күйі мен келешегін зерттеуге сүйенеді, тұтыну мен өндіріс өнімдеріне сұранысты қалыптастырады және табыс алу мақсатымен тауарлардың нарықта жылжуын жеделдетуге бағытталады. Бұл — жаңа өнім әзірлеу, өндіру, өткізу, зерттеу жүргізу, байланыс орнату, бөлу, баға белгілеу, сервис ұйымдастыру сияқты ұйымдық-техникалық, қаржылық және коммерциялық қызметтер жиынтығы.

Адам ішкі және сыртқы күштердің ықпалымен әрекет етеді, бірақ бірдей ықпал әр адамда бірдей реакция тудырмайды. Сондықтан мотивацияны бір ғана мағынамен шектеу қиын. Эмпирикалық зерттеулер негізінде мотивацияға әсер ететін факторларды түсіндіретін бірнеше тұжырымдамалар қалыптасқан. Олардың айырмашылықтарына қарамастан, ортақ түйін бар: мотивация теориялары қажеттіліктердің әртүрлі топтары адамның мінез-құлқына қалай әсер ететініне назар аударады.

Адамдарды басқару — өнер әрі кәсіби дағды: ол үшін оқу да, тәжірибе де қажет. Теорияны практикамен ұштастырғанда ғана көздеген мақсаттарға нәтижелі түрде қол жеткізуге болады.