Абайсызда адам өлтіру түсінігі
Мазмұны
Кіріспе
Қазақ КСР-інің 1959 жылғы Қылмыстық кодексінде адам өлтірудің заңдық анықтамасы берілмеген еді. Қазақстан Республикасының 1997 жылғы жаңа Қылмыстық кодексінде тұңғыш рет адам өлтірудің заңдық түсінігі айқындалды: кісі өлтіру — басқа адамға құқыққа қарсы қаза келтіру. Бұл қағида ҚК-тің 96-бабында тікелей көрсетілген.
Осыған байланысты абайсызда кісі өлтіру заң мәтініндегі тар мағынада «адам өлтіру» ретінде танылмайды. Дегенмен, тектік және тікелей объект белгілеріне сәйкес бұл қылмыс құрамы жеке адамға қарсы қылмыстар үшін жауаптылық көзделген тарауда қарастырылады.
Тікелей объект: адам өмірі
Өмірге қарсы қылмыстардың, соның ішінде адам өлтірудің де тікелей объектісі — адамның өмірі. Заң адамның жасына және денсаулық жағдайына қарамастан кез келген адамның өмірін бірдей қорғайды.
Адам өмірінің басталуы
Адам өмірі нәрестенің туған сәтінен басталады: анасының денесінен бөлініп шығып, алғаш тыныс алуы арқылы өкпесінің жұмыс істеуі. Бұл көбіне нәрестенің алғашқы айқайы мен дыбыс беруінен байқалады.
Адам өмірінің аяқталуы
Өлім — адам өмірінің соңғы сәті. Ол клиникалық және биологиялық өлім болып бөлінеді.
Клиникалық және биологиялық өлім
Клиникалық өлім
Тыныс алу мен қан айналысы тоқтағаннан кейін шамамен 5–6 минут ішінде клиникалық өлім сатысы басталады.
Уақыттың өзгеруі
Дене салқындауына байланысты бұл кезең 10 минутқа немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін.
Биологиялық өлім
Өлудің соңғы кезеңі — биологиялық өлім: орталық жүйке жүйесінің қызметі тоқтап, мидың өлуі басталады. Мидың өлуі адам өмірінің соңғы сәті ретінде танылады.
Адамның басқа органдары мен тіндерінің өміршеңдік белгілері белгілі бір уақытқа дейін сақталуы мүмкін болғанымен, құқықтық және медициналық тұрғыдан адам өмірінің соңғы сәті ретінде биологиялық өлім қабылданады.
Адам өлтірудің жасалу нысандары
Адам өлтіру, негізінен, әрекет арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстардың көпшілігі дәл осылай жасалады: кінәлі адамның атыс қаруын, суық қаруды немесе өзге де заттарды қолдануы, уландыру, жарылыс жасау және басқа да тәсілдер арқылы жәбірленуші өмірінен айырылады.
Психикалық әсер ету арқылы
Адам өлтіру жәбірленушіге психикалық әсер ету нысанында да болуы мүмкін. Әдебиеттерде жүрек-қан тамырлары жүйесі ауруларынан зардап шегетін адамдарды жүйкесіне зақым келтіру арқылы өмірінен айыру мысалдары келтіріледі.
Қазіргі кезеңде адам психикасына әсер ету әдістері мен нысандары көбейген сайын, психикалық ықпал ету арқылы адам өміріне қастандық жасау мүмкіндігі де кеңейіп келеді.
Әрекетсіздік арқылы
Адам өлтіру әрекетсіздік нысанында да көрініс табуы мүмкін. Бұл, әдетте, мынадай жағдайда орын алады: кінәлі адам өлімнің алдын алуға нақты мүмкіндігі бола тұра және соған тікелей міндетті бола тұра, әрекетсіздік танытып, жәбірленуші үшін өлім қаупін туғызады және өлімге жол береді.