Конституция жасаушылардың саяси түсінігіне әсер еткен ағылшын мемлекеттік палатасы
АҚШ-тың бірінші Конституциясының халықаралық-құқықтық жағдайы
АҚШ Конституциясы — буржуазиялық мемлекеттің алғашқы жазбаша Конституциясы. Ол 1787 жылғы 12 қыркүйекте Филадельфия конвентінде қабылданып, 1789 жылғы 4 наурызда күшіне енді. Бұл құжат халықаралық құқық шеңберінде әрекет ететін федеративтік республиканы бекітті және бұрынғы ағылшын отарлары негізінде құрылған тәуелсіз 13 штаттың бір одаққа бірігуін заңдастырды.
Одақтың құрылуына сол дәуірдің идеологиялық, әлеуметтік, саяси және экономикалық қажеттіліктері ықпал етті. Алайда мемлекет бірлігін орнықтыру оңай болған жоқ: қоғамда орталық биліктің күшеюінен қауіптену кең тарады, сондықтан кейбір топтар Конституциямен қатар Конфедерация баптарын сақтауды да талап етті.
Конвент және оның әлеуметтік құрамы
Қатысушылар
Конвентке 55 делегат қатысты. Олардың қатарында Джордж Вашингтон, Александр Гамильтон, Бенджамин Франклин, Джеймс Мэдисон, Джеймс Вильсон сияқты көрнекті қайраткерлер болды. Әртүрлі себептермен Томас Джефферсон, Патрик Генри, Джон Адамс секілді бірқатар радикал бағыттағы тұлғалар конвент жұмысына қатыса алмады.
Конституцияның бағасы мен тарихи маңызына қатысты ағылшын әдебиетінде екі түрлі бағыт қалыптасты: біреулер оны жоғары бағаласа, екіншілері өткір сынға алды. Сонымен бірге құжаттың әдіснамалық қыры айқын көрінді: ол буржуазиялық демократия орныққан кезеңнің идеяларымен сабақтасып, құқық мәселесінде салыстырмалы түрде демократиялық қағидаларды жүйелеуге ұмтылды.
Саяси-құқықтық негіздер және тарихи контекст
Еуропалық және ағылшын ықпалы
Конституцияны түсіндіруде сол кезеңдегі Еуропадағы саяси шиеленістерді, тәуелсіздік үшін күрес жүріп жатқанын, сондай-ақ ағылшын конституциялық дәстүрінің ықпалын ескерген жөн. Құжат авторлары белгілі саяси-құқықтық принциптер мен институттарды қалыптастырып, оларды Америка саяси жүйесінің іргетасына айналдырды.
Негізгі бағдар
Конституцияның басты мақсаты — мемлекет тұрақтылығын қамтамасыз ететін, билік тармақтарының өзара тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесіне сүйенетін басқару үлгісін орнықтыру және меншік пен азаматтық бостандықтарды құқықтық тұрғыдан қорғау болды.
Конституцияда бекітілген негізгі принциптер
Республикалық принцип
Конституция авторлары монархиядан саналы түрде бас тартты: олардың түсінігінде монархия ағылшындардың зорлығы мен отарлық үстемдігінің символы болды. Республика үлгісі сайлау арқылы қалыптасатын билікке негізделді, алайда халықтың тікелей қатысуын шектеу үрдісі де байқалды: азаматтардың негізгі ықпалы көбіне сайлау тетіктерімен шектелді. Мақсат — «таңдаулы республика» моделін құру, яғни билікті білімді әрі мүліктік тұрғыдан ықпалды топтардың қолында ұстау.
Меншік пен бостандықты қорғау
Конвент делегаттары бостандық пен меншік адамның қоғамдық өміріндегі негізгі тірек екенін атап көрсетті. Осы ұстаным аясында олар құқықтардың қорғалуы мен заң үстемдігін нығайтуға ұмтылды, адамның ажырамайтын құқықтарын жариялау идеясын саяси-құқықтық бағдар ретінде ұсынды.
Қоғамдық шарт идеясы
Гуго Гроций, Дени Дидро, Жан-Жак Руссо сынды ойшылдардың идеялары Америка жағдайына бейімделді. Мемлекетті басқару халық пен үкімет арасындағы шарт ретінде қарастырылып, үкіметтің негізгі міндеті — азаматтардың ажырамайтын құқықтарын қамтамасыз ету деген түсінік күшейді.
Бикамерализм (екі палаталы жүйе)
Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Пенсильвания мен Джорджиядан өзге көптеген штаттарда екі палаталы легислатура қалыптасты. Бұл үлгіге ағылшын парламенттік дәстүрі ықпал етті (лордтар палатасы және қауымдар палатасы). Конституция авторлары заң шығарушы биліктің екі палаталы болуы федеративтік құрылым жағдайында мүдделерді теңестіруге мүмкіндік береді деп санады.
Федерализм
АҚШ мемлекеттік құрылысының өзегіне федерализм принципі айналды. Федерация бірден әрі қайшылықсыз қалыптасты деу қате: орталық биліктің күшеюіне қарсы күдік терең болды. Бұған бірнеше фактор әсер етті: біріншіден, ағылшындардың орталықтандырылған басқару тәжірибесі халықты үркітті; екіншіден, тәуелсіздік жарияланғаннан кейін басқару штаттық шекаралар негізінде ұйымдастырылып, ұзақ уақыт жалпыұлттық тиімді органдар әлсіз болды; үшіншіден, мықты федералдық органдар жергілікті өзін-өзі басқаруды тұншықтырады деген қауіп күшейді.
Дегенмен Конфедерация жүйесінің әлсіздігі де айқын көрінді: салық жинау, штаттар арасындағы сауда және ортақ экономикалық саясат мәселелері реттелмей, саяси-экономикалық бейберекеттік қаупін күшейтті. Сондықтан жағдайды тұрақтандыру үшін радикалды институционалдық шешімдер қажет екені кеңінен мойындалды. Нәтижесінде федеративтік нысан буржуазия мен құл иеленуші топтардың ымырасы, сондай-ақ халық наразылығы мен конфедерациялық дағдарыстың ықпалы арқылы орнықты.
Қорытынды: тарихи маңызы
13 штатты бір мемлекеттік одаққа біріктіру — әлемдік тарихтағы аса маңызды оқиғалардың бірі. АҚШ Конституциясы дүниежүзіндегі алғашқы буржуазиялық федерацияның құқықтық негізін қалап, мемлекеттік билікті ұйымдастырудың жаңа үлгісін көрсетті және кейінгі конституциялық дамуға елеулі ықпал етті.