Банк - бұл қаражатты тартып жинақтауға және оларды өз атынан қайтару, жедел, төлем шарттарымен орналастыруға арналып құрылған ұйым
Банк ұғымы және негізгі қызметі
Банк — қаражатты тартуға, жинақтауға және оларды өз атынан қайтарымдылық, мерзімділік, төлемділік шарттарымен орналастыру үшін құрылған ұйым. Банктің басты қызметі — қаражатты несие берушілерден қарыз алушыларға, сондай-ақ сатушылардан сатып алушыларға тиімді түрде жеткізу.
Банктермен қатар, қаржы нарығында қаражатты тасымалдауға басқа да қаржылық және несие-қаржылық ұйымдар қатысады: инвестициялық қорлар, сақтандыру компаниялары, брокерлік және дилерлік фирмалар және т.б.
Қазақстандағы құқықтық негіз
Қазақстан Республикасында коммерциялық банктерді құру және олардың қызметі «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңға сәйкес жүзеге асырылады.
Коммерциялық банктердің негізгі операциялары
Заңнамаға сәйкес Қазақстан банктері қаржы нарығында кең ауқымды операциялар жүргізеді, соның ішінде:
- әртүрлі мерзімге несие беру;
- бағалы қағаздармен операциялар жүргізу;
- шетел валютасын сақтау, сатып алу және сату;
- қаражатты түрлі салымдарға тарту;
- есеп айырысу операцияларын жүзеге асыру;
- кепілдіктер мен өзге де міндеттемелер беру;
- делдалдық операциялар жүргізу және т.б.
Меншік нысандары және банктердің құрылуы
Қазақстанда банктер меншік нысанына қарай әртүрлі түрде құрыла алады: жеке, сондай-ақ ұжымдық, акционерлік немесе аралас нысанда. Мемлекеттік меншікке негізделген банктерді құру мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды, алайда олар қолданыстағы заңнамаға сәйкес коммерциялық негізде жұмыс істей алады.
Жарғылық капиталды қалыптастыру тәсілі
Жарғылық капиталды қалыптастыру әдісі бойынша банктер акционерлік (ашық және жабық түрлері) және пайлық болып бөлінеді.
Қатысушылар санына қойылатын талап
Қолданыстағы заң бойынша бір тұлғаның (жеке немесе заңды) иелігіндегі банкті құруға жол берілмейді. Банктің жарғылық капиталы кемінде үш қатысушының қаражатынан қалыптасуы тиіс.
Несиелік жүйені реформалаудың бастапқы кезеңінде коммерциялық банктер көбіне пайлық негізде құрылған болса, қазіргі кезең пайлық банктерді акционерлік банк формасына қайта құру үрдісімен сипатталады.
Пайлық және акционерлік банктердің айырмашылығы
Пайлық коммерциялық банк
Пайлық банктер, әдетте, жауапкершілігі шектеулі серіктестік қағидаттарына жақын негізде құрылады: әрбір пай иесінің жауапкершілігі оның банктің ортақ капиталына салған үлесіне тәуелді.
Бұл нысанда қатысушылар банк капиталының толық иегері болып саналмайды: әрқайсысы тек өз үлесіне қатысты құқықтарға ие болады.
Жарғылық капиталды кеңейту қатысушылардың қосымша салымдары немесе банк құрамына жаңа қатысушыларды енгізу арқылы жүзеге асырылады. Жаңа қатысушыларды қабылдау мәселесі қатысушылар жиналысында шешіледі.
Акционерлік банк
Акционерлік қоғам түріндегі банктерде жарғылық капитал бірдей номиналды құны бар белгілі бір мөлшердегі акцияларға бөлінеді және олар заңды әрі жеке тұлғалар арасында орналастырылады.
Акционерлер банктен өз салымын қайтаруды талап ете алмайды. Бұл банк тұрақтылығын нығайтып, оның өтімділігін басқаруға берік негіз қалыптастырады.
Жабық акционерлік банк
Акциялар, әдетте, басым акционерлердің келісімімен ғана басқа тұлғаларға беріледі.
Ашық акционерлік банк
Акциялар басқа акционерлердің келісімінсіз еркін ауыстырылуы мүмкін.
Негізгі ой
Банктер — қаржы нарығындағы қаражат қозғалысын ұйымдастыратын маңызды институттар. Қазақстанда олардың қызметі заңмен реттеледі, ал банк нысаны мен капиталды құрылымдау тәсілі оның тұрақтылығы мен басқару ерекшеліктеріне тікелей әсер етеді.