Туыс тілдер
Салыстырмалы–тарихи тіл білімі пәні
Салыстырмалы–тарихи тіл білімі — тілдің диахрониялық (уақыт ішіндегі) өзгерісін, тілдердің генетикалық туыстығын және көне тілдік жүйелерді қайта құру қағидаларын зерттейтін ғылым саласы. Тіл ақпаратты кодтау құралы ретінде тұрақты емес: дыбыстық құрам, сөздік қор, грамматикалық жүйе тарихи даму барысында өзгеріп отырады.
Негізгі мақсат
Тілдердің шығу тегі мен дамуын түсіндіру, ортақ арғы негізді (праязык) қалпына келтіру.
Негізгі тірек
Тұрақты фонетикалық сәйкестіктер қағидасы: дыбыстық өзгерістер жүйелі түрде жүзеге асады.
Тілдердің генетикалық туыстығы және праязык
Тілдердің туыстығы — олардың ортақ арғы тілден тарағанын білдіретін ғылыми тұжырым. Бұл бағытта бірнеше түсіндіру үлгілері қалыптасқан: генеологиялық теория (тілдер «ағаш» тәрізді тарамдалады) және толқындық теория (жаңалықтар кеңістік бойымен толқын тәрізді таралады). Ортақ арғы негіз праязык ұғымымен сипатталады.
Алыс тілдерге қатысты қағида
Тарихи алшақтаған тілдердің жағдайында қайта құру күрделене түседі: дерек азаяды, өзгерістер қабаттаса береді. Сондықтан әдістердің дәлдігі мен верификациясы ерекше маңызды.
Қайта құру: сыртқы және ішкі тәсілдер
Қайта құру — бұрынғы тілдік күйді жанама деректер арқылы қалпына келтіру. Ол екі негізгі бағытқа бөлінеді:
Сыртқы қайта құру
Туыстас тілдер материалдарын салыстыру арқылы ортақ негізді жобалау. Негізгі құрал — жүйелі сәйкестіктер.
Ішкі қайта құру
Бір тілдің өз ішіндегі жүйелік ауытқуларды, параллельдерді және «із» қалдырған көне элементтерді талдау арқылы қорытынды жасау.
Қайта құрудың сенімділігі верификациялық тәсілдермен тексеріледі: типологиялық үйлесімділік, жүйенің ішкі логикасы, деректердің толықтығы, сондай-ақ өзге тілдік енулердің (қарыз сөздер мен ықпалдың) ықтимал рөлін есепке алу.
Қайта құру иерархиясы
- 1) Фонетикалық деңгей (дыбыс жүйесі)
- 2) Морфологиялық деңгей (сөз түрлендіру, парадигмалар)
- 3) Синтаксистік деңгей (құрылымдық үлгілер)
- 4) Лексикалық деңгей (сөздік қор)
Фонетикалық қайта құрылу және типология
Фонетикалық қайта құрылу тұрақты сәйкестіктерге сүйеніп, дыбыстық жүйенің бұрынғы қалпын жобалайды. Мұнда: сәйкестіктерді нақты көрсету және қосымша болу (комплементарлық) қағидасы маңызды орын алады.
Қайта құрылатын жүйелер
- Дауыстылар жүйесі
- Дауыссыздар жүйесі
- Акцент (екпін) жүйесі
- Тоналдық ерекшеліктер (болған жағдайда)
Неліктен типология керек?
Фонетикалық типология мүмкін өзгерістердің «шегін» көрсетеді: дыбыстық өзгерістердің табиғи бағыттарын, жиі кездесетін үлгілерін және сирек құбылыстардың шарттарын айқындайды.
Дыбыстық өзгерістер ережелерінің жүйесі
Салыстырмалы талдау нәтижесінде фонетикалық өзгерістер «реттелген ережелер» жүйесі ретінде сипатталады. Бұл жүйе қайта құрудың шынайылығын арттырып, сәйкестіктердің кездейсоқ еместігін көрсетеді.
Морфологиялық және синтаксистік қайта құрылу
Морфологиялық қайта құру сөз түрлендіру жүйесін, қосымшалардың дамуын және морфологиялық парадигмаларды қалпына келтіруге бағытталады. Синтаксистік қайта құру сөйлем құрау үлгілерінің, байланысу тәсілдерінің, құрылымдық модельдердің тарихи өзгерісін қарастырады.
Архаизмдер мен жаңалықтардың рөлі
Қайта құруда көнерген элементтер (архаизмдер) көне қабатты сақтап қалуы мүмкін, ал бірлескен жаңалықтар тілдердің тармақталуын нақтылауға көмектеседі. Тіл дамуын деңгейлер бойынша (фонетика, грамматика, лексика) талдау — әдістемелік тұрғыдан маңызды.
Лексикалық қайта құрылу және этимологиялық дерек
Лексикалық қайта құру сөздік қордағы ортақ қабатты анықтауға, мағыналардың тарихи дамуын сипаттауға бағытталады. Жазу пайда болмаған кезеңдер үшін сөздік дерек — тарихи мәліметтің маңызды қайнар көздерінің бірі.
Пәнаралық байланыс
Тарих, археология және мәдениеттану деректері лингвистикалық қайта құруды толықтырып, болжамдардың контекстін кеңейтеді.
Этимологиялық сөздік
Этимологиялық сөздіктердің құрылымы, негізгі қағидалары, сондай-ақ жеке тілдер мен туыс тілдерге арналған сөздіктер тарихи-салыстырмалы зерттеулердің негізгі құралдарының бірі болып саналады.
Тілдердің генетикалық топтасуы
Генетикалық топтастырудың мақсаты — тілдердің туыстық деңгейін және тармақталу ретін анықтау. Дәстүрлі әдістермен қатар, бірлескен жаңалықтар негізінде тілдердің бірігуі маңызды дәлел ретінде қарастырылады.
Туыс тілдер және тілдік одақтар
Туыс тілдер ортақ арғы тілден тараса, тілдік одақтар ұзақ уақыттық көршілік пен өзара ықпал нәтижесінде құрылымдық ұқсастықтарға ие болуы мүмкін. Бұл екеуін ажырату — классификацияның өзекті мәселесі.
Салыстырмалы–тарихи тіл біліміндегі санақтық әдістер
Салыстырмалы–тарихи тіл білімінде статистикалық тәсілдер де қолданылады. Оларға сөз санағы және глоттохронология жатады. Санақтық әдістер көбіне тілдердің генетикалық топтасуын бағалаудың қосымша құралы ретінде қарастырылады.
Әдістің шектеуі
Сандық нәтижелер сапалық талдауды алмастырмайды: қарыз сөздер, семантикалық ауысулар және дерек көлемі қорытындыға әсер етеді.
Алыс туыстық және тіл әлемінің генетикалық көрінісі
Салыстырмалы–тарихи тіл біліміндегі күрделі мәселелердің бірі — тілдердің алыс туыстығын дәлелдеу. Мұнда дәстүрлі компаративистиканың әдістері сақталады, бірақ қайта құру объектісі тереңдеген сайын дәлелдеу талаптары күшейеді.
Қазіргі жағдай
Әлем тілдерін генетикалық топтастыру мәселесі үздіксіз дамып келеді: жаңа дерек, жаңа әдіс, жаңа түсіндіру үлгілері пайда болады.
Моногенез және полигенез
Тілдердің бір бастаудан тарауы (моногенез) мен бірнеше тәуелсіз бастауға ие болуы (полигенез) туралы пікірталас теориялық деңгейде әлі де маңызды.
Компьютерлік технологиялардың қолданылуы
Компьютерлік технологиялар салыстырмалы–тарихи зерттеулерде деректерді өңдеу мен жүйелеуді жеделдетеді. Есептеу техникасы:
- Сөздерді сараптау және корпустық өңдеу
- Тілдердің генетикалық топтасуын модельдеу
- Фонетикалық сәйкестіктерді автоматтандырылған түрде ұсыну
- Этимологиялық мәліметтер қоймасын өңдеу және сақтау
Дегенмен, автоматтандыру нәтижелері міндетті түрде филологиялық тексеріс пен теориялық түсіндірумен толықтырылуы керек.
Қорытынды
Салыстырмалы–тарихи тіл білімі тілдің өзгеру заңдылықтарын жүйелі сәйкестіктер арқылы түсіндіріп, қайта құру мен топтастыру әдістері арқылы тілдердің туыстық картасын нақтылауға ұмтылады. Бұл салада фонетика, грамматика, лексика және пәнаралық дерек өзара байланысып, тіл тарихын ғылыми тұрғыдан тануға мүмкіндік береді.