Ішкі су қоймаларының ластануын биоиндикация әдістерімен зерттеу туралы қазақша реферат
Су — алмастырылмайтын тіршілік ортасы
Тіршілік ортасының маңызды түрлерінің бірі — су. Дүние жүзінде көптеген өнім мен тағамға айырбас болатын заттар табылғанымен, суды толық алмастыратын балама әлі жоқ. Су — түсі, иісі және дәмі жоқ сұйық зат; ол жақсы еріткіш, үстіңгі керілуі жоғары және айқын капиллярлық қасиетке (жіңішке түтік арқылы сұйықтың жоғары көтерілуі) ие.
Жердегі су үлесі
Жер бетінің шамамен 77,5% (мұздықтар мен батпақтарды қоса есептегенде) су алып жатыр.
Су қорлары қайда шоғырланған?
Су қорларына өзендер, көлдер, теңіздер, жер асты сулары, таулар мен полярлық аймақтардағы мұздықтар, сондай-ақ атмосферадағы ылғал жатады.
Неге бақылау маңызды?
Су сапасының өзгеруі көбіне табиғи факторлармен қатар антропогендік (адам әрекетінен болатын) әсерлерге де байланысты.
Су қоймаларының қышқылдығы: pH көрсеткіші
Су қоймаларының маңызды сипаттамаларының бірі — қышқылдығы. Ол pH (сутек көрсеткіші) арқылы бағаланып, ортадағы сутек иондарының мөлшерін сипаттайды. pH мәні су экожүйесіндегі организмдердің тіршілік етуіне тікелей әсер етеді.
pH мәндерін түсіндіру
- pH ≈ 8
- Өзен мен көл суы әдетте таза, қолайлы орта.
- pH = 7
- Бейтарап орта.
- pH < 7
- Қышқыл ортаға ауысу байқалады.
- pH 6,6–5,5
- Айқын қышқылдану: кейбір организмдер тіршілік қабілетін жоғалтады.
Мұндай қышқыл ортада шымтезекті жерлерде өсетін сфагнум мүктері көбейе бастайды. Жалпы алғанда, pH-тың өзгеруі суға түсетін ластаушы заттардың немесе антропогендік ықпалдың белгісі болуы мүмкін.
Судың ластануы деген не?
Судың ластануы — оның физикалық және органолептикалық қасиеттерінің (мөлдірлік, иіс, дәм) өзгеруімен, сондай-ақ химиялық құрамындағы зиянды қосылыстардың артуымен сипатталады. Ластану белгілеріне сульфаттардың, хлоридтердің, нитраттардың, токсикалық ауыр металдардың көбеюі; суда еріген оттегінің азаюы; радиоактивті элементтердің пайда болуы; ауру туғызатын бактериялар мен басқа да ластаушылардың кездесуі жатады.
Ластанудың шекті деңгейі
Бүгінде судың ластануын тудыратын 400-ге жуық зат белгілі. Егер зияндылықты сипаттайтын көрсеткіштердің кемінде бірі (санитарлық-токсикалық, жалпы санитарлық немесе органолептикалық) шекті рұқсат етілген деңгейден асып кетсе, су ластанған деп есептеледі.
Ластанудың негізгі түрлері
- Химиялық: мұнай және мұнай өнімдері, синтетикалық беттік-белсенді заттар (СББЗ/СПАВ), пестицидтер, ауыр металдар, диоксиндер және т.б.
- Биологиялық: вирустар және ауру туғызатын микроорганизмдер (аса қауіпті).
- Физикалық: радиоактивті заттар, жылулық ластану және т.б.
Ластанған судың адам денсаулығына әсері
Ластанған суды пайдалану адам денсаулығына кері әсер етеді. Бактериялық ластанған сумен тұрақты байланыс (сол суда шомылу, тұрмыста қолдану немесе ластанған су аймағында ұзақ уақыт болу) паразиттердің тері арқылы енуіне және түрлі аурулардың пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Жиі кездесетін жұқпалы аурулар
Қазіргі кезде су арқылы таралатын жұқпалы ауруларға шалдығу жағдайлары артып келеді. Олардың ішінде тырысқақ, іш сүзегі, дизентерия және басқа да инфекциялар бар.
Биоиндикация: ластану деңгейін анықтаудың табиғи тәсілі
Тіршілікке қауіп-қатер төндіретін ластанған судың деңгейін бағалау үшін биоиндикаторлар қолданылады. Бұл — су сапасына сезімтал организмдер немесе қауіпті заттарды жинақтау, бейтараптандыру сияқты қасиеттері арқылы ортаның жағдайын көрсететін биологиялық нысандар.
Екіжақтаулы моллюскалар
Екіжақтаулы моллюскалар токсикалық пестицидтердің бірі — ДДТ-ны белгілі бір деңгейде залалсыздандыруға және қолайлы жағдайда оны организмнен бөліп шығаруға қабілетті.
Сулы орта микроорганизмдері
Сулы ортадағы микроорганизмдер бейімделу механизмдерінің жоғары дамуына байланысты суға түскен ауыр металдарға салыстырмалы түрде төзімді болып, тіршілік әрекетін толық бұзбай сақтай алады.