Халықтың банктердегі жинақтарының өсуі олардың сауығуын, несиеге толық қабілеттілігін және өтімділігін танытатын маңызды факторлардың бірі болып табылады
Банктегі жинақтар және салымдарды қорғаудың маңызы
Халықтың банктердегі жинақтарының өсуі — банктердің сауыққанын, несиеге толық қабілетті екенін және өтімділігін көрсететін маңызды факторлардың бірі. Бұл өз кезегінде банктің дербестігіне, тұрақтылығына және сенімділігіне негіз болады. Сондықтан салымдарды кешенді әрі жүйелі қорғау қажеттілігі құқықтық, әкімшілік және реттеуші құралдарды қамтитын объективті міндетке айналды.
Жүйенің іске қосылуы
2000 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасында ҚР Ұлттық банк басқармасының қаулысына сәйкес акционерлік қоғам түрінде құрылған Жеке тұлғалардың салымдарын кепілдендіру (сақтандыру) қоры (ЖТСКК) арқылы жеке тұлғалардың депозиттерін сақтандыру жүйесі жұмыс істей бастады.
Жүйеге қатысу талаптары
Депозиттерді кепілдендіру жүйесіне тек нақты талаптарға сәйкес келетін коммерциялық банктер қабылданады. Негізгі талаптар төмендегідей:
-
Халықаралық стандарттарға көшу
Банктің халықаралық стандарттарға көшу жөніндегі бағдарламаға қатысуы.
-
Капитал жеткіліктілігі
Банктің меншікті капиталы белгіленген нормативтерге сәйкес болуы.
-
Пруденциялық нормативтер
Қорға өтініш берілген мерзімге дейінгі қатарынан 3 ай ішінде пруденциялық нормативтер сақталуы тиіс. Осы кезеңде k1 және k2 коэффициенттері тиісінше кемінде 0,06 және 0,12 болуы керек.
-
Ұлттық банктің ұсынысы
Ұлттық банктің осы мәселеге қатысты ұсынысы болуы қажет. Бұл құжат құпия болып табылады және қорға тікелей жолданады.
-
Тәуелсіз аудит
Банктің соңғы жылдардағы жылдық қаржылық есептілігі Ұлттық банк бекітетін халықаралық аудиторлық ұйымдардың бірімен расталуы тиіс.
Қабылдау рәсімі және жарналар
Өтінішті қарау
Банк қорға өтініш бергеннен кейін Қор ұсынылған құжаттарды ескере отырып және Ұлттық банктің ұсыныстары негізінде банкті жүйеге енгізу мүмкіндігіне талдау жүргізеді. Қор басқармасының шешімі өтініш берілген күннен бастап 1 ай ішінде қабылдануы тиіс.
Алғашқы міндетті жарна
Оң шешім қабылданған күннен бастап 15 күнтізбелік күн ішінде банк қорға алғашқы міндетті күнтізбелік жарнаны аударады. Жарна мөлшері — соңғы тоқсаннан кейін келетін айдың бірінші күні жеке тұлғалардың теңгедегі, АҚШ долларындағы және еуродағы мерзімді салымдары сомасының 0,375%.
Қайта өтініш беру мүмкіндігі
Егер банк жүйеге бірден қабылданбаса, ол кемінде үш ай өткеннен кейін қайтадан өтініш беруге құқылы. Ал банк сақтандыру жүйесінің қатысушысы болған жағдайда, банктің бас кеңсесі мен бөлімшелерінің кіреберістеріне Қордың логотипі орналастырылады.
Қандай салымдар сақтандырылады?
Депозиттерді міндетті ұжымдық сақтандыру объектісіне қатысушы коммерциялық банктердегі жеке тұлғалардың мерзімді депозиттерге орналастырылған ақша қаражаттары жатады.
Сақтандыруға жатпайтын салымдар
- Ұсынушыға арналған салымдар.
- Банктің сенімді басқаруына берілген ақша.
- Заңды тұлға болып тіркелмеген кәсіпкерлердің (қызметіне байланысты ашылған) салымдары.
- Осы банктің немесе үшінші тұлғаның алдындағы міндеттеме бойынша кепіл-салымдар.
- Банктің 5%-дан көп дауыс құқығы бар акциясына ие қызметкерлері немесе акционерлерінің салымдары.
- Кепілдік беруді қарастырмайтын шарттар бойынша өзге салымдар.
Сыйақы қалай өтеледі?
Салымшыларға депозиттің негізгі сомасын ғана емес, сондай-ақ ол бойынша есептелген сыйақыны да сақтандыруға мүмкіндік беріледі. Алайда бұл тек есептелген сыйақы шарт талаптарына сәйкес негізгі салымға капиталдандырылған жағдайда мүмкін. Басқа жағдайларда депозит бойынша сыйақы өтелмейді.
Қор резерві қалай қалыптасады?
Ұлттық банк бекіткен ережеге сәйкес, қатысушы банктер міндетті күнтізбелік жарналарды енгізу арқылы Қордың салымшыларға өтемақы төлеуге арналған резервін толықтырады. Жарна мөлшерлемесі банктердің қаржылық жағдайына қарай жеке белгіленеді.
Жарнаны төлеу тәртібі
Қатысушы банктер жарнаны үздіксіз төлей бермейді: Қор ең жоғары жиынтық мөлшерді белгілейді. Банктер осы деңгейге жеткен соң, жарна төлеуді тоқтатады. Бұл жарна банк шығындарының есебінен төленеді.
Өтеу сомасын есептеу
Әр түрлі банктердегі салымдар жеке кепілдендірілетіндіктен, банк таратылған жағдайда өтемақы есептеуде тек сол банкте орналасқан барлық сақтандырылған депозиттердің жиынтық сомасы қолданылады.
Қай жағдайда Қор төлем жасамайды?
Егер банк соттың оны мәжбүрлеп тарату туралы шешіміне қарамастан салым бойынша тиесілі соманы өзі төлеп, салым жөніндегі міндеттемені өз күшімен орындаса, онда Қор өтемақы төлемін жүзеге асырмайды.
Қорытынды шек
Қазіргі таңда жеке тұлғалардың салымдары бойынша сақтандыру өтемақысының ең жоғары мөлшері 400 000 теңгеден аспайды.