Кейінге калдырылған табыс салығы
Кейінге қалдырылған табыс салығы: мәні және есеп айырысулар
Кейінге қалдырылған табыс салығы (КҚТС) бухгалтерлік есеп пен салық есебінің талаптары арасындағы айырмашылықтардан туындайтын салықтық салдарды көрсетеді. КҚТС-ты есепке алу үшін 4310 «Кейінге қалдырылған табыс салығы» шоты қолданылады. Бұл шотта есеп деректеріндегі алшақтық нәтижесінде пайда болатын уақытша айырмашылықтар және олардың салықтық әсері (tax effect) көрсетіледі.
Бухгалтерлік және салық есебі: айырмашылықтың табиғаты
Бухгалтерлік есеп
Табыс пен зиян есеп саясатына және есеп стандарттарына сәйкес есептеу қағидасымен анықталады. Яғни кірістер мен шығыстар олардың туындаған кезеңінде танылады.
Салық есебі
Салық салынатын табыс бухгалтерлік табыспен салыстырылып, айырма туғызатын баптарға заңнамаға сәйкес түзетулер енгізу арқылы есептеледі. Бұл түзетулер шегерімдерге, жеңілдіктерге, амортизацияға, жөндеу шығындарына, пайыздарға және басқа да көрсеткіштерге қатысты болуы мүмкін.
Екі жүйедегі мәліметтердің теңдігін сақтау әрдайым оңай емес, өйткені айырмашылықтар тұрақты және уақытша сипатта болады. Нәтижесінде уақытша айырмашылықтардан салықтық тиімділік (төлеуге жататын немесе кейінге қалдырылатын салық әсері) туындайды.
Тұрақты айырмашылықтар
Тұрақты айырмашылықтар — ағымдағы есепті кезеңде туындайтын және кейінгі кезеңдерде жойылмайтын айырмашылықтар. Олар бухгалтерлік табыс пен салық салынатын табыс арасындағы айырманы қалыптастырады, бірақ уақыт өте келе «қайтарылмайды».
Тұрақты айырмашылықтарға тән мысалдар
- Жылдық жиынтық табысқа және кәсіпкерлік қызметке тікелей қатысы жоқ шығындар (демалыс үйлеріне жолдама, бассейн абонементі, спорт жабдықтары және т.б.): бухгалтерлік есепте шығыс ретінде танылады, ал салық есебінде шегерімге жатпайды.
- Бюджетке төленетін айыппұл санкциялары: бухгалтерлік есепте шығысқа жатады, ал салық есебінде шегерілмейді.
- Нормадан жоғары іссапар және өкілдік шығындар: бухгалтерлік есепте кезең шығысы, ал салық есебінде шегерім құрамына енгізілмейді.
- Қоршаған ортаны ластаудан тазартуға кеткен шығындар: бухгалтерлік есепте кезең шығысы ретінде танылғанымен, салық есебінде жылдық жиынтық табыстан шегеруге жатпауы мүмкін.
- Марапаттау (сыйақы) бойынша шығыстар: бухгалтерлік есепте толық көлемде, ал салық есебінде — белгіленген шектеулер шегінде ғана ескеріледі.
- Пайыздық шығыстарды тану шектеулері: несие, қаржылық лизинг, депозит және сенімді басқарудағы мүлік бойынша шығындар салық есебінде қайта қаржыландыру мөлшерлемесі мен өзге де нормативтер шегінде есептелуі мүмкін. Егер міндеттеме шетел валютасында болса, Лондон банкаралық мөлшерлемесіне (LIBOR) байланысты шектеулер қолданылуы ықтимал.
- Сақтандыруға қатысты шығыстар: бухгалтерлік есепте шектеусіз танылуы мүмкін, ал салық есебінде — белгілі бір шарттар мен лимиттер сақталғанда ғана шегерімге жатқызылады.
- Кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын объектілерді ұстау шығындары: бухгалтерлік есепте шығысқа жатады, ал салық есебінде шегерімге жатпайды.
Уақытша айырмашылықтар
Уақытша айырмашылық — кейбір табыс немесе шығыс баптары бухгалтерлік есепте бір есептік кезеңде, ал салық салынатын табысты есептегенде басқа кезеңде танылғанда пайда болатын айырмашылық. Мұндай айырмашылық уақыт өте келе жойылады: бір кезеңде пайда болса, келесі кезең(дер)де «кері айналып» теңеседі.
Уақытша айырмашылықтарға мысалдар
- Амортизация: бухгалтерлік есепте әртүрлі әдістер мен нормалар қолданылуы мүмкін, ал салық есебінде, мысалы, қалдықты азайту әдісі қолданылуы ықтимал. Нәтижесінде салық есебінде актив толық амортизацияланып кетсе, бухгалтерлік есепте амортизация есептеу жалғаса береді (немесе керісінше).
- Негізгі құралдарды жөндеу: бухгалтерлік есепте жөндеу шығындары толық көлемде танылуы мүмкін, ал салық есебінде құндық баланстың белгілі бір пайызымен (мысалы, 15%) шектелуі ықтимал.
- Шектен асқан жөндеу сомасы құндық балансқа қосылып, кейін амортизация арқылы шегеріледі. Бухгалтерлік есепте бұл тәсіл дәл солай көрініс таппауы мүмкін.
- Бағалы қағаздарды сатудан болған жабылмаған зиян: бухгалтерлік есепте есептеу әдісі бойынша бірден танылуы мүмкін, ал салық есебінде ол құн өсімінің есебінен жабылып (компенсацияланып) немесе белгілі бір мерзімге (мысалы, 3 жылға дейін) ауыстырылып есепке алынуы ықтимал.
- Төленген салықтарды тану айырмасы: кейбір салықтар бухгалтерлік есепте есептеу әдісімен танылады, ал салық есебінде шегерімге тек нақты төленген сомалар ғана алынуы мүмкін (корпоративтік табыс салығы мен табыс салығынан басқа).
- Теріс бағамдық айырма: бухгалтерлік есепте толық көлемде танылуы мүмкін, ал салық есебінде шегерімге жатқызуға шектеулер қойылады. Бұл шектеулерден туған айырма келесі салық кезеңдерінде өтелуі (компенсациялануы) мүмкін.
- Құрылысқа алынған несие бойынша теріс бағамдық айырма: салық есебінде объектінің құнына қосылып ескерілуі мүмкін, ал бухгалтерлік есепте шығыс ретінде танылуы ықтимал.
Ескерту
Тұрақты және уақытша айырмашылықтар кәсіпорынның есеп саясатына, сондай-ақ бухгалтерлік және салық есебіне енгізілген өзгерістер мен түзетулерге байланысты да пайда болуы мүмкін. Тұрақты айырмашылықтар келесі кезеңде жойылмайды, ал уақытша айырмашылықтар уақыт өте келе міндетті түрде жойылады.
Салықтық әсер (tax effect) және 4310 шоты
Уақытша айырмашылық сомасынан туындайтын салықтық әсер бухгалтерлік есепте көрсетіледі және 4310 «Кейінге қалдырылған табыс салығы» шотында жинақталады. Салықтық әсер — төлеуге жататын немесе кейінге қалдырылатын төлем ретінде қарастырылады.
Халықаралық практикадағы қағида
Кең тараған тәсіл бойынша табыстан алынатын салық сол табысты табуға байланысты шығыс деп танылады. Сондықтан есептеу қағидасына сәйкес салық шығысы тиесілі есептік кезеңде, тиісті табыстармен бірге көрсетіледі.
Салық міндеттемесі әдісі бойынша есептік кезең ішінде
- Ағымдағы табыс салығы: әрекет ететін заңнама бойынша салық салынатын табыстан есептелетін, бюджетке төлеуге жататын сома.
- Уақытша айырмашылықтың салықтық әсері: есептік кезеңде төленетін немесе кейінге қалдырылатын бөлік; ол ағымдағы кезеңнің салық мөлшерлемесі бойынша жалпы уақытша айырма сомасынан анықталады. Егер келесі жылы мөлшерлеме өзгерсе, кейінге қалдырылған салықтар қайта есептеледі.
- Кейінге қалдырылған салықтарды түзету: мөлшерлеме немесе бағалау өзгерсе, түзету сомасы 4310 шотта көрсетіледі.
Мысал: 2002 жыл бойынша көрсеткіштер (қысқаша құрылым)
Төменде кәсіпорынның бухгалтерлік есеп мәліметтері мен жылдық жиынтық табыс декларациясы (жасалған шегерімдерді ескере отырып) арасындағы айырмашылықты иллюстрациялайтын бастапқы деректер берілген. Көрсеткіштер мәтіндегі бастапқы мазмұнға сүйене отырып құрылымдалды.
| Блок | Көрсеткіш | Сомасы | Ескерту |
|---|---|---|---|
| Табыс | Өнімді (жұмысты, қызметті) сатудан түскен табыс | 10 200 | Декларацияда 10 400 көрсетілген (айырма: 200) |
| Өзіндік құн | Сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны | 7 015 | Құрамында амортизация (217) және жөндеу (94) бар |
| Кезең шығыстары | Жалпы және әкімшілік шығыстар (жиынтық) | 1 915,54 | Оның ішінде: басқару шығыстары (1 780), жөндеуге түзету ретінде (916), айыппұл (68), нормадан жоғары іссапар (44), кәсіпкерлікке қатысы жоқ шығыс (52), және т.б. |
| Пайыздар | Несие бойынша пайыз шығыстары (мысал дерегі) | 135,54 | 10 000 USD (1 506 000 тг) 2 жылға, 9% жылдық мөлшерлеме негізінде есептелген |
| Марапаттау шектеуі | LIBOR негізіндегі шектеулерді ескерумен есептеу | 67,77 | Мәтіндегі берілген есептеулерге сәйкес (LIBOR 2,455 және қосымша лимиттер) |
| Бағам айырмасы | Теріс бағамдық айырма | 400 | Шегерімге жатқызу шектеуі сақталғаны көрсетілген |
| Салықтар | Салықтар (төленген кезеңдер бөлінісімен) | 550 | 500 — ағымдағы кезең, 50 — өткен кезең төлемі |
Нәтижелік түсіндірме
Бұл деректер бухгалтерлік табыс пен салық салынатын табыстың неге әртүрлі шығатынын көрсетеді: бір бөлігі тұрақты айырмашылықтарға байланысты (мысалы, айыппұлдар мен кәсіпкерлікке қатысы жоқ шығындар), ал екінші бөлігі уақытша айырмашылықтар арқылы кейінгі кезеңдерде өтеледі (мысалы, амортизация және жөндеу лимиттері). Осындай уақытша айырмашылықтар бойынша есептелген салықтық әсер 4310 шотта жинақталып, кейін түзетіліп отырады.