ХАС 540 Бағалау мәнінің аудиті

Халықаралық деңгейдегі кәсіби талаптарды әзірлеумен бірнеше ұйым айналысады. Солардың ішіндегі ең ықпалдысы — 115 елдегі 158 ұйымның өкілдерін біріктіретін Халықаралық бухгалтерлер федерациясы (ХБФ).

ХБФ аясында аудит стандарттарын әзірлеумен тұрақты, дербес ұйым мәртебесінде әрекет ететін Аудиторлық іс тәжірибесі бойынша халықаралық комитет тікелей айналысады. Оның негізгі өнімі — Халықаралық аудит стандарттары (ХАС).

Тарихи негіз: АҚШ-тағы 1948 жылғы он қаулы

1948 жылы Америкалық алқалы бухгалтерлер институты «Аудиторлық қызметтің жалпы қабылданған стандарттары» атауымен он қаулыны мақұлдады. Кейін бұл қағидалар айтарлықтай өзгерген жоқ: оларды қолдануды өзекті ету, ұсыныстар әзірлеу және әдістемелік басшылық беру жұмыстары ХБФ құрылымдары арқылы дамытылып отырды.

Сол он қағиданың мәнін кеңінен түсіндіретін ережелер мен талаптар ХАС-та да өз көрінісін тапты. Бірқатар мемлекеттер ХАС-ты ұлттық стандарттарын әзірлеуге база ретінде қолданса, ал ұлттық стандарттары толық қалыптаспаған елдер ХАС-ты ұлттық стандарт ретінде қабылдайды.

Қазақстандағы қабылдау және енгізу

Нормативтік база: кодификация және көлемнің өсуі

Аудиторлық іс тәжірибесі бойынша халықаралық комитет аудитті өткізудің халықаралық стандарттары мен ілеспе қызметтер стандарттарын қамтитын нормативтік құжаттарды шығарады. 1994 жылдың шілдесіндегі кодификацияда 29 ХАС және 4 ІҚС болған. Қайта қарау мен өзгерістерден кейін 2005 жылдың басында құжаттардың жалпы саны 50-ге жетті: оның ішінде 38-і ХАС, ал 12-сі халықаралық аудиторлық іс тәжірибесі бойынша ережелерге негізделді.

ХАС құрылымы: бөлімдер, тақырыптар және негізгі құжаттар

1) Кіріспе аспектілері (№ 100–199)

• ХАС 100. Сенімділікті қалыптастыратын тапсырмалар: әртүрлі жұмыс түрлері бойынша аудитор қалыптастыратын қорытындыға сәйкес берілетін сенімділік деңгейін сипаттайды.
• ХАС 110. Терминдер глоссарийі: ХАС-та қолданылатын және заңдастырылған анықтамаларға енгізілген терминдер тізбесін қамтиды.
• ХАС 120. Халықаралық аудит стандарттарының тұжырымдамалық негізі.

2) Жауапкершілік (№ 200–299)

• ХАС 200. Қаржылық есеп берудің аудиті: тәуелсіз аудиттің мақсаттары мен негізгі принциптері, тексеру көлемі және басшылықтың жауапкершілігі.
• ХАС 210. Аудиторлық тапсырма шарттары: аудитті өткізу туралы келісім хаттың мазмұны мен формасы, жұмыс көлемі, жауапкершілік және есеп беру форматы.
• ХАС 220. Аудиттегі сапаны бақылау: жеке тапсырма деңгейіндегі және фирма деңгейіндегі сапа бақылауының мәні, байланысы мен айырмашылығы.
• ХАС 230. Құжаттау: аудитор жасайтын немесе алатын жұмыс құжаттарының типтік формалары, мазмұны, сақталуы және жарамдылығы.
• ХАС 240. Алаяқтық пен қателіктерді қарастыру: ұғымдарды айқындау, басшылықтың алдын алу жауапкершілігі, тәуекелді ескере отырып жоспарлау және дәлелдер алынған жағдайда әрекет ету.
• ХАС 250. Заңдар мен нормативтік актілер: талаптарды сақтауға қатысты аудитор мен ұйымның жауапкершілік деңгейлері.
• ХАС 260. Басқарушы өкілеттілігі бар тұлғаларға хабарлау: коммуникация мазмұнын қалыптастыру тәртібі.

3) Жоспарлау

• ХАС 300. Жоспарлау: жоспарлау процесінің мазмұны мен логикасы.
• ХАС 310. Бизнес туралы білім: клиент қызметінің бағыты мен сипатын түсінудің маңыздылығы.
• ХАС 320. Елеулілік: елеулілік пен аудиторлық тәуекелдің өзара байланысы, аудит нәтижелерін бағалауда қолданылуы.

4) Ішкі бақылау

• ХАС 400. Тәуекелді бағалау және ішкі бақылау: ішкі бақылау жүйесін зерделеу және бағалау.
• ХАС 401. Компьютерлік ақпарат жүйесіндегі аудит: компьютерлік өңдеу жағдайындағы қосымша рәсімдер.
• ХАС 402. Қызмет көрсетуші ұйымдар: сервистік ұйымдарды пайдаланатын субъектілер аудитінің ерекшеліктері.

5) Аудиторлық дәлелдеулер

• ХАС 500. Аудиторлық дәлелдеулер: дереккөздердің табиғаты, әдістердің жеткіліктілігі мен жарамдылығы.
• ХАС 501. Ерекше баптарды қосымша қарау: қорлар, дебиторлық шоттар және растау рәсімдері сияқты бағыттар.
• ХАС 505. Сырттай растау: үшінші тұлғалардан мәлімет алу үшін сұрау салуды әзірлеу және жіберу тәртібі.
• ХАС 510. Алғашқы тапсырмалар — бастапқы сальдо: аудит алғаш жүргізілгенде немесе үзілістен кейінгі жауапкершілік.
• ХАС 520. Аналитикалық процедуралар: талдамалы рәсімдердің міндеті, орындалу уақыты және нәтижелерге сенім деңгейін бағалау.
• ХАС 530. Аудиторлық сұрыптау: іріктеу, жіктеу және қателіктерді экстраполяциялау қағидалары.
• ХАС 540. Бағалау мәндері: бағалау деректері бойынша аудит кезеңдері және қателіктерді анықтау.
• ХАС 550. Байланысты тараптар: байланысқан тараптармен операциялар аудитінің рәсімдері.
• ХАС 560. Кейінгі оқиғалар: есеп беру күні мен жарияланғаннан кейінгі оқиғалар елеулі әсер еткен жағдайда әрекет ету тәртібі.
• ХАС 570. Үздіксіз қызмет: үздіксіздік принципін қолдану дұрыстығына күмән туған жағдайлар.
• ХАС 580. Басшылықтың мәлімдемелері: ұйым басшылығынан ақпарат алу және оны пайдалану шарттары.

6) Басқалардың жұмысын пайдалану (№ 600–699)

• ХАС 600. Басқа аудитордың жұмысын пайдалану.
• ХАС 610. Ішкі аудитордың жұмысын қарастыру.
• ХАС 620. Сарапшы жұмысын пайдалану.

7) Іріктеме, есеп беру және ақпарат (№ 700–799)

• ХАС 700. Қаржылық есеп беру бойынша аудиторлық есеп: мазмұны мен формасы, сөзсіз пікір, түрлендірілген пікірлер және пікір беруден бас тарту жағдайлары.
• ХАС 710. Салыстырмалы мәндер: өткен жылдың көрсеткіштері берілген жағдайда аудитордың әрекет ету тәртібі.
• ХАС 720. Өзге ақпарат: қаржылық есеп берулердегі елеулі сәйкессіздіктерді айқындау үшін басқа ақпаратты оқу қажеттілігі.

8) Мамандандырылған салалар (№ 800–899)

• ХАС 800. Арнайы мақсаттағы тапсырмалар бойынша аудиторлық есеп: қызмет түрлері, операциялар, нақты шоттар мен баптар бойынша арнайы тексерулердің ерекшеліктері.
• ХАС 810. Болжалды қаржылық ақпарат: болжау, бағалау немесе сценарийлік болжамға негізделген ақпаратты тексеру және есеп дайындау рәсімдері.

9) Ілеспе қызметтер (№ 900–999)

• ХАС 910. Қаржылық есеп берулерді шолып тексеру: аудиттің жеңілдетілген нұсқасы; аудитор анықтығын растамайды, керісінше анықтығына күмән туғызатын фактілердің жоқтығы туралы пікір білдіреді.
• ХАС 920. Келісілген процедуралар: есеп пен есеп берудің жекелеген бөлімдерін тақырыптық тексеру; нәтижесінің дәлелдік күші әдеттегі аудит қорытындысынан төмен болады.
• ХАС 930. Қаржылық ақпаратты компиляциялау: есеп беруді дайындауға көмектесу және пайдаланылатын деректерді рәсімдеу ерекшеліктері.

10) Аудиттің халықаралық іс-тәжірибесі бойынша ережелер (1000+)

• Ереже 1000. Банктер арасындағы растау процедуралары.
• Ереже 1001. Ақпараттық технологиялық орта — дербес компьютерлер.
• Ереже 1002. Ақпараттық технология ортасы — онлайн-компьютерлік жүйе.
• Ереже 1003. Ақпараттық технология ортасы — мәліметтер базасының жүйесі.
• Ереже 1004. Банктік қадағалау органдары мен сыртқы аудиторлар арасындағы өзара қарым-қатынас.
• Ереже 1005. Шағын кәсіпорындардағы аудиттің ерекшеліктері.
• Ереже 1006. Халықаралық коммерциялық банктердің аудиті.
• Ереже 1008. Тәуекелділікті бағалау және ішкі бақылау жүйесі: компьютерлік ақпарат жүйесі және онымен байланысты мәселелер сипаттамасы.