Айта кетерлігі, күміс мөңке балықтың саны алтын мөңке балықтан әлдеқайда көп немесе басымырақ
Есіл өзеніндегі мөңке балықтар: генетикалық полиморфизм және жыныстық қатынас
Есіл өзені — балық шаруашылығына әлеуеті жоғары су айдындарының бірі. Мұнда шамамен 20-ға жуық балық түрі мекендейді. Солардың ішінде кең таралғандары — кәдімгі (алтын) мөңке балық (Carassius carassius) және күміс мөңке балық (Carassius auratus gibelio). Есілде күміс мөңке балық саны алтын мөңкеге қарағанда айқын басым.
Түрлік айырмашылықтар және өсу ерекшеліктері
Күміс мөңке балықтың алтын мөңкеден бірқатар морфологиялық айырмашылықтары бар: денесі салыстырмалы қысқалау, түсі көбіне күмістей (кейде алтын түсті даралар да ұшырасады). Құрсағы қаралау, арқасы одан да қою, жүзбеқанаттары сарғыш реңді болып келеді.
Денесінің ұзындығы алтын мөңкеден қысқалау болғанымен, күміс мөңке жылдам өседі. Ең ірі дараларының ұзындығы 40 см-ге, салмағы 4 кг-ға дейін жетуі мүмкін.
Негізгі ой: Есілдегі күміс мөңке балықтың саны көп қана емес, ол экологиялық тұрғыдан әртүрлі формаларға бөлініп, өсу қарқыны мен көбею стратегиясы бойынша да ерекшеленеді.
Жыныстық қатынастың тең еместігі: құбылыс және салдары
Carassius auratus gibelio популяцияларындағы жыныстық қатынастың тең еместігі ихтиологтардың назарын көптен бері аударып келеді. Бұл құбылыс Орта Азия, Батыс Сібір және Еуропаның көптеген су қоймаларында байқалады.
Есіл өзенінде күміс мөңке балықтың аналықтары басым, ал аталықтары өте сирек кездеседі: ауланған даралар ішіндегі аталықтардың үлесі, әдетте, 5–6%-дан аспайды.
Табиғи гипогенез (гиногенез) қалай жүреді?
- Аталықтар жоқ немесе өте аз болғанда көбею басқа тұқытәрізділердің (табан, сазан, торта, алтын табан) сперматозоидтарының қатысуымен іске қосылады.
- Ұрықтың ядролық материалы жұмыртқа плазмасында инактивацияланады.
- Жаңа ағзаның дамуы аналықтың генетикалық бағдарламасына ғана тәуелді болады, нәтижесінде көбіне тағы да аналық даралар пайда болады.
Екі экологиялық форма: баяу және тез өсетін популяциялар
Зерттеушілердің деректері бойынша кейбір өзендерде күміс мөңке балықтың өсу қарқыны әртүрлі екі популяциясы кездеседі: бірінде аталықтар көбірек болып, өсуі мардымсыз; екіншісі — тез өсетін, негізінен аналықтардан тұратын форма.
Жалпы заңдылық ретінде мөңке балықтарда майда даралар арасында аталықтар жиірек, ал ірі даралар арасында аналықтар көбірек кездеседі.
Баяу өсетін аталықтарды ажырататын белгілер
- Сәулелері біріккен ұлпалық жарғақшамен толық қамтылған
- Құйрық жүзбеқанаты түссіздеу
- Майда, тегіс қабыршақтар; жылдық сақиналары нашар көрінеді
- Дене жабыны сілемейленген
Есіл өзеніндегі деректер күміс мөңке балықтың баяу және тез өсетін формаларының симпатриялық популяциялар құрайтынын көрсетеді: олар бірдей биотоптарда тіршілік еткенмен, сыртқы пішіні, өсу қарқыны, өлшемі мен салмағы бойынша өзгеше.
Тез өсетін форма популяциясында аталықтар өте аз: олардың үлесі 4%-дан аспайды. Ал аталықтар көбірек кездесетін баяу өсетін популяциялар аналықтардың бір бөлігі диплоидты жиынтыққа ие екенін және көбеюі гипогенезбен ғана емес, өз түрінің аталықтарының қатысуымен жынысты жолмен жүретінін меңзейді.
Плоидтылық, клондар және гибридтер: генетикалық полиморфизмнің негізі
Әдеби деректерде күміс мөңке балықтың қосжынысты формасының аталықтарында соматикалық жасушалардағы хромосомалардың орташа саны 94 екені, ал біржынысты формадағы тез өсетін аналықтарда соматикалық жасушаларында да, гаметаларында да орташа 141 хромосома болатыны айтылған (яғни, олар триплоидтар).
Сонымен қатар, тіршілік ортасының жағдайы қолайлы болғанда біржынысты (аналық) форма басым болуы мүмкін; ал орта нашарлаған сайын қосжынысты форманың үлесі артып, популяцияда аталықтар саны да көбейеді деген көзқарас бар. Бұл — табиғи сұрыптау күшейіп, орта жиі өзгерген жағдайда генетикалық әртүрлілігі жоғары ұрпақтың тіршілікке бейімділігі арта түсетінімен түсіндіріледі.
Цитогенетикалық және генотиптік құрылым туралы қорытындылар
Цитометриялық талдаулар Carassius auratus дараларының топтары кейде диплоидты және триплоидты даралардың қоспасы екенін көрсетеді.
Генотиптік құрамы бойынша анықталған полиплоидтар шартты түрде екі топқа бөлінеді: біріншісі — константты гетерозиготалылықпен сипатталатын нұсқалар; екіншісі — Carassius auratus × Carassius gibelio бағытындағы ықтимал триплоидты гибридтер.
Соңғы топқа қатысты маңызды дәлелдер: генетикалық полиморфизмнің болуы, бір локустар бойынша гомозигота мен гетерозиготаның қатар кездесуі және бұл құбылыстың клондық құрылымға тән емес рекомбинантты табиғатты меңзеуі.
Қорытынды: бір су айдынында — күрделі генетикалық жүйе
Егер Есіл өзенінде мөңке балықтардың бірнеше түрі мен формалары қатар тіршілік етсе, онда алтын мөңке және қосжынысты күміс мөңке өзара, кейін триплоидты күміс мөңкемен де гибридтену арқылы геном плоидтылығы әртүрлі көптеген гибридті биотиптердің қалыптасуына негіз болуы ықтимал. Бұл жағдай су айдынындағы популяциялық құрылымды күрделендіріп, өзара әрекеттесетін формалардан тұратын ерекше генетикалық қауымдастықтың пайда болуына алып келуі мүмкін.