Батолиттер (грек тілінде батос - терңдік деген мағынада) қатпарлы тау жыныстарының орталық бөліктерінде ондаған кейде жүздеген мың шаршы километрге созыла орналасқан интрузиялық ең ірі денелер құрайды
Батолиттер: ірі интрузиялық денелердің құрылысы мен пайда болуы
Батолиттер (грек тіліндегі báthos — «тереңдік») қатпарлы таулы аймақтардың орталық бөліктерінде орналасатын, ондаған, кейде жүздеген мың шаршы километрге дейін созылатын ең ірі интрузиялық денелер.
Негізгі құрамы
- Негізгі массасы көбіне граниттер мен гранодиориттерден тұрады.
- Шеткі бөліктерінде жиі диориттер мен сиениттер кездеседі.
Қалыңдығы туралы қазіргі түсінік
Бұрынғы көзқарастарда батолиттік денелер түпсіз болып, магмалық ошақтармен тікелей жалғасады деп есептелген. Алайда соңғы жылдардағы геофизикалық зерттеулер олардың тік бағыттағы қалыңдығы, әдетте, 5–10 километрден аспайтынын көрсетті.
Пайда болуы: шешімі күрделі мәселе
Батолиттердің қалыптасу механизмі бүгінге дейін толық шешілмеген, ғылыми пікірталас тудыратын күрделі проблемалардың бірі. Әртүрлі тұжырымдамалар батолиттердің пайда болуын әр қырынан түсіндіреді.
1) Опырылу–ассимиляция және гибридтену
Кейбір пікірлерге сәйкес, магма жоғары көтерілгенде жолындағы тау жыныстары опырылып, магмалық массаға құлап түседі. Олар біртіндеп ери отырып, ассимиляция және гибридтену процестерін туындатады. Нәтижесінде пайда болған бос кеңістік магмамен толып, батолит тәрізді ірі интрузиялық денелер қалыптасады.
2) Ығыстыру (дислокациясыз) моделі
Басқа көзқарас бойынша, тау түзілу кезеңіндегі жаппай көтерілу — орогенез — сатысының соңына қарай магмалық ерітінділер қатпарлы жоталармен бірге жоғары көтеріледі. Олар үстіңгі қабатты құрайтын жыныстарды ығыстырып, батолиттер түрінде орнығады, ал қоршаған жыныстардың жатыс элементтері айқын бұзылмай сақталады.
Қазіргі көзқарас: гранитизация және метасоматоз
Қазіргі әдебиеттерде көптеген ғалымдар батолиттердің жаратылысын гранитизациялық және метасоматикалық әрекеттермен тығыз байланыстырады. Яғни жер бетіне жақын орналасқан бұрынғы шөгінді жыныстар, сондай-ақ вулкандық лавалар мен туфтар кейінірек жер қыртысының терең бөліктерінде жаңа термодинамикалық жағдайда — жоғары қысым және жоғары температура әсерінен — метаморфтық өзгерістерге ұшырап, қайта кристалданады.
Флюидтердің рөлі
Сонымен қатар, мантиялық текті ыстық ерітінділер — флюидтер — жер қыртысындағы жарықтар мен жарықшалар бойымен жоғары көтеріледі. Олар шөгінді жыныстар жатқан аймақтарға еніп, магмалық немесе метасоматикалық орын алмасу процестерін күшейтеді. Бұл құбылыстардың жиынтығы жалпы гранитизация деп аталады: кейде метаморфизмнен кейін, кейде онымен қатар жүреді.
Осы процестердің нәтижесінде құрамы магмалық жыныстарға ұқсас, бірақ құрылымдық ерекшеліктерімен дараланатын гранитоидтар түзіліп, батолиттер түріндегі ірі интрузиялық денелер қалыптасады.
Штоктар: көлемі кіші интрузиялық денелер
Штоктар — цилиндр тәрізді, кейде бұраң пішінді интрузиялық денелер. Олардың көлемі батолиттермен салыстырғанда кіші болады. Штоктың көлденең қимасының ауданы, әдетте, 100 шаршы километрден аспайды.
Кездесетін орны
Штоктар әртүрлі бағыттағы тектоникалық жарықтардың қиылысу зоналарында жиі ұшырасады.
Құрамы және байланысы
Штоктарды құрайтын тау жыныстарының құрамы әркелкі: қышқыл жыныстардан бастап ультранегіздік жыныстарға дейін өзгеруі мүмкін. Кейде олар ірі батолиттердің тармақтары мен тарамдарын құрайды, ал көп жағдайда жер бетіне жақын қабаттарда магмалық диапирлер түрінде түзіледі.
Негізгі ойды түйіндеу
Батолиттер — өте ауқымды интрузиялық денелер, олардың құрылысы мен қалыптасу жолдары әртүрлі процестердің қиылысында жатыр: магманың көтерілуі, қоршаған жыныстармен өзара әрекеттесу, метаморфизм, флюидтердің ықпалы және метасоматоз. Ал штоктар — осы интрузиялық жүйелердің көлемі кіші, бірақ құрылымы мен құрамы әр алуан көрінісі.