Психикалық әрекеттің дамуы нерв жүесімен дамуымен шарттас
Психиканың пайда болуы: табиғи дамудың нәтижесі
Жаратылыстану ғылымдарының деректері органикалық дүниенің мәңгі бір қалыпта тұрмайтынын, оның сан алуан сапалық өзгерістер арқылы дамып, жаңарып отыратынын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, адам психикасы бір сәтте пайда болған құбылыс емес: ол жануарлар әлемінің мыңдаған жылдарға созылған эволюциялық даму жолында біртіндеп даярланып, адам психикасымен сабақтастық байланыс түзді.
Маңызды шектеу
Психика органикалық материяның бәріне бірдей тән қасиет емес. Ол өсімдіктер дүниесінде болмайды және тірі организмдердің ең төменгі формаларынан оны байқау қиын.
Негізгі тұжырым
Психика — материяның жоғары формаларының, яғни жоғары ұйымдасқан жанды материяның қасиеті.
Психиканың бастапқы белгілері: тітіркенушілік, сезгіштік, түйсік
Тірі материяның төменгі түрлеріне тітіркенушілік — сыртқы әсерлерге жауап қайтара алу қабілеті тән. Ал жоғары түрлеріне сезгіштік — заттар мен құбылыстардың қасиеттерін бейнелей алу қабілеті тән. Сезгіштік психиканың ең бастапқы белгісі ретінде қарастырылады.
Түйсік — қарапайым психикалық құбылыс
Сыртқы ортаны түйсіне алу қабілеті түйсік арқылы көрінеді. Түйсік орталық жүйке жүйесі бар барлық жануарларда және адамдарда кездесетін ең қарапайым психикалық құбылыс.
Жүйке жүйесі күрделенген сайын психика да күрделенеді
Психикалық әрекеттің дамуы жүйке жүйесінің дамуымен шарттас. Жүйке жүйесі құрылысының күрделене түсуі психиканың да күрделенуіне және оның жоғары формаларының қалыптасуына жағдай жасайды.
Себеп
Жүйке жүйесінің ұйымдасу деңгейі артады.
Үдеріс
Қабылдау мен өңдеу күрделеніп, мінез-құлық формалары байиды.
Нәтиже
Психиканың жоғары формалары пайда болады.
Адам психикасының сапалық жаңа сатысы: қоғамдық-еңбек әрекеті және сана
Адамның даму тарихы — сапалық жаңа саты. Ол жануарлардың биологиялық дамуының алдыңғы жолынан түбірлі ерекшеліктерімен ажыратылады. Ең маңызды айырмашылық — қоғамдық-еңбек әрекетіне көшу. Осы тарихи өзгерістің нәтижесінде психиканың жаңа түрі — адам санасы қалыптасты.
Жануарларға тән бейімделу
Жануарлар көбіне қоршаған ортаға бейжай түрде бейімделіп, табиғаттың бергенін пайдалануымен шектеледі.
Адамға тән белсенді ықпал
Адам еңбек үдерісінде табиғатқа белсенді әрі мақсатты әсер етеді: оны өзгертеді, материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін игереді және саналы түрде пайдаланады.
Еңбектің түрлендіруші күші
Еңбек барысында адам өзінің дене және рухани табиғатын да өзгерте алады. Ф. Энгельстің тұжырымы бойынша, адамды адам еткен — еңбек. Алғашқы қауымдық кезеңнен бастап еңбек үдерісінде адамның дене және психикалық қабілеттері жетілді; миы мен сезім мүшелері, психикалық сапалары мен қабілеттері қалыптасты.
Сананың ерекшелігі және ғылыми түсіндірме
Адам санасының қалыптасуы психика дамуының ең жоғары кезеңін білдіреді. Саналы бейнелеудің жануарларға тән психикалық бейнелеуден басты айырмашылығы — заттық шындықты (объективті әлемді) бейнелей алуында.
А.Н. Леонтьевтің көзқарасы
Санаға жан-жақты сипаттаманы А.Н. Леонтьев өзінің «Іс-әрекет, Сана, Жеке тұлға» еңбегінде ұсынған. Бұл еңбекте сана адамның іс-әрекетімен және қоғамдық тәжірибемен тығыз байланыста қарастырылады.