Эндогенді өсу теориясы туралы қазақша реферат
Эндогенді өсу теориясының мәні
Эндогенді өсу теориясы экономикалық өсуді қоғамның өндірістік қызметі мен институттары арқылы басқарылатын, ел ішіндегі факторлармен түсіндіретін бағыт. Бұл тәсіл жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) тұрақты артуын кездейсоқ құбылыс емес, экономикалық жүйенің ішкі тетіктері қалыптастыратын үрдіс ретінде талдайды.
Неоклассикалық теориямен салыстырғанда, эндогенді өсу моделі ЖҰӨ өсімін ұзақ мерзімді тепе-теңдіктің «табиғи» нәтижесі ретінде ғана қарастырмайды. Керісінше, өсімнің қайнар көздерін елдің жинақтауы, білім деңгейі, технологияны енгізуі және саяси-экономикалық шешімдерімен тығыз байланыстырады.
Жаңа теорияның басты мақсаты
Өсудің жаңа теориясының негізгі мақсаты — елдер арасындағы даму қарқыны мен өндіріс факторлары тиімділігінің неге әркелкі екенін түсіндіру. Яғни, неліктен кейбір мемлекеттер ұзақ уақыт бойы тұрақты әрі жоғары қарқынмен өссе, басқалары артта қалып қоятынын ашып көрсету.
Неоклассикаға ұқсастығы және айырмашылығы
Эндогенді өсу модельдері сыртқы құрылымы жағынан неоклассикалық үлгілерге ұқсас көрінуі мүмкін. Алайда олардың қорытындылары едәуір өзгеше: эндогенді тәсіл капиталдың кемімелі шекті өнімділігі туралы классикалық алғышартты толық немесе ішінара қайта қарастырады.
Бұл бағыт капитал салымдарының рентабельділігіне ықпал ететін сыртқы әсерлерге (экстерналияларға) ерекше мән береді. Мәселен, бір фирманың инновациясы, білімге салымы немесе инфрақұрылымды жақсарту әрекеті басқа экономикалық агенттерге де пайда әкелуі мүмкін.
Техникалық прогресс және жинақтаудың рөлі
Техникалық прогресс бұл теорияда маңызды орын алады. Дегенмен, ұзақ мерзімді өсудің жалғыз көзі ретінде ғана қарастырылмайды: өсімге әсер ететін ішкі механизмдер қатарында жинақтау деңгейі, адам капиталы, институттар және инновацияны қаржыландыру тәрізді факторлар бар.
Автоматты «теңесу» әрдайым іске аспайды
Елдер арасында сыртқы экономикалық байланыстар әлсіз немесе шектеулі болған жағдайда, өсу қарқынының автоматты түрде теңелуі міндетті емес. Мұндай жағдайда өсу темпі ұзақ уақыт өзгеріссіз сақталып, елдің техникалық даму деңгейі мен ішкі жинақтау мүмкіндіктеріне тәуелді болады.
Табыс пен жинақ нормаларының әркелкілігі
Бай және кедей елдерде жан басына шаққандағы табыс та, ішкі жинақ нормалары да біркелкі болмайды. Кейбір экономикада ұзақ мерзімді немесе уақытша тоқыраудың тереңдеуі артта қалуды күшейтіп, құрылымдық әлсіздіктерді созылмалы сипатқа айналдыруы мүмкін.
Капитал ағынының парадоксы: кедей елден бай елге
Эндогенді өсу теориясындағы ең қызықты тұжырымдардың бірі — капиталдың кедей елдерден бай елдерге қарай «жасанды» ағылуын түсіндіруі. Бұл құбылыс дамыған және дамушы елдер арасындағы табыстық алшақтықтың күшеюіне ықпал етеді.
Неліктен инвестиция жоғары қайтарым бермейді?
Көп жағдайда инвестициялардың әлеуетті жоғары рентабельділігі іске аспайды, өйткені оған комплементарлы инвестициялар жеткіліксіз болады. Атап айтқанда, адам капиталы (білім беру жүйесі), инфрақұрылым және ғылыми-зерттеу мен тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (ҒЗТКЖ) деңгейі төмен болуы негізгі шектеуші факторға айналады.
Нәтижесінде кедей елдер тиімділігі салыстырмалы түрде төмен бағыттарға көбірек көңіл бөліп, жоғары қайтарым беретін, бірақ кешенді қолдауды қажет ететін салаларды толық іске қоса алмайды.
Нарық неге жеткілікті деңгейде қамтамасыз етпейді?
Жеке инвестор білім, инфрақұрылым немесе ҒЗТКЖ сияқты салаларға салым жасаған кезде, оның пайдасының едәуір бөлігі қоғамға «таралып» кетуі мүмкін. Егер инвестор жеке тұрғыдан жеткілікті пайда көрмесе, ол мұндай салымнан бас тартады. Сондықтан еркін нарық комплементарлы инвестициялардың қажетті деңгейін әрдайым қамтамасыз ете бермейді.
Мемлекеттің рөлі: ресурстарды тиімді бөлу және ынталандыру
Қосымша инвестициялар қоғамдық та, жеке де пайда әкелетіндіктен, мемлекет ресурстарды бөлу сапасын арттыра алады. Ол өз есебінен қоғамдық тауарлар мен қызметтер ұсынып, бір мезгілде жеке инвестицияларды ынталандыруға мүмкіндік алады.
Қорытынды
Осы себептерге байланысты эндогенді өсу модельдері даму үдерісінде мемлекеттің белсенді араласуын қолдайды: білім мен ғылымды дамыту, инфрақұрылымды кеңейту, инновацияны ынталандыру және ұзақ мерзімді өсімнің ішкі драйверлерін күшейту экономикалық серпіннің негізгі шарты ретінде қарастырылады.